Qûmırsqa da söyleydî, söylegende büy deydî...
Құмырсқа да сөйлейді, сөйлегенде бүй дейді...

Qûmırsqadan bîr sâlem, qûrmettî adam balası!

Bügîn adımdap bara jatıp, jol üstîne abaylap qarağanıñız mağan qattı ûnadı. Öytkenî, kün sayın qanşama bauırımızdı taptap, janşıp ketetînîñîz bîzge qalay batatının sîz, ârine, bîle bermeysîz. Degenmen, sîz basıp öltîrîp ketken jândîktî de Allaĥ jaratqanın bîr sât eske aldıñız ba? Ârî ol – jay ğana jândîk emes, Jaratqannıñ tañğajayıp tuındısı. Ras aytam. Menîñ jaratılısımnan Allaĥ Tağalanıñ şeksîz qûdîretîn, îlîmîn ûğuğa boladı. Tîptî, âlemnîñ eñ alıp, küştî jândîgî menmîn desem, maqtanşaqtıqqa balay körmeñîz. İâ, iâ. Sîz, bâlkîm, öz salmağıñızdan ekî-üş ese artıq salmaqtı kötere alarsız. Al, men bolsam, öz salmağımnan elu ese artıq salmaqtı op-oñay köterîp kete berem. Onda da arqağa salıp emes, tîspen köterem. Mîne, menîñ mıqtılığım!

Bîz – eñ tığız köpşîlîkpîz

Bîz – eñ köp qûjınap ömîr süretîn jândîkpîz, sîzderdegî âr qırıq kîsîge bîzden jetî jüz million qûmırsqa teñ keledî. Bîz osınşalıqtı köp bolsaq ta, eşkîmge kedergî keltîrmeymîz. Tîptî, közge de tüspesten tasada, özîmîzşe ömîr süremîz. Mûzdı mûhittardan basqa âlemnîñ barlıq jerînde tîrşîlîk ete beremîz. Köbîne ıstıq aymaqtardı ûnatamız.

Bîz top, qoğam bolıp ömîr süruge beyîmbîz. Jaratuşınıñ jeke-jeke bölîp bergen îsîn ârqaysısımız qaltqısız orındaymız. Ülken metropoliyalar sekîldî qalalar tûrğızamız. Milliondağan tûrğınnan qûralğan qalalarımızda özîmîzge tân azıq qoymaları, ûrpaq ösîretîn bölmeler, jauınger âskerlerîmîzdîñ jataqtarı ornalasqan. Bügîngî tañda bîzdîñ toğız mıñ türîmîz bar. Âr tür özînîñ jaratılısına say tazalıqşı, diqanşılıq, mal ösîru sekîldî âr türlî kâsîppen şûğıldanadı. Bîz qûrğan qoğamdıq jüyenî adam bola tûra sîzder âlî qûra almadıñızdar. Aqıl-oy, sana iesî bolğanmen bûl, bâlkîm, sîzderdegî jaman qılıqtar men nâpsînîñ kerîtartpalığınan şığar. Aqıl-oy, sana-sezîm bergenmen, sîzderdî sınau üşîn nâpsî men şaytan, köre almauşılıq, kündeuşîlîk, îştarlıq sekîldî jaman qasietter de jaratıldı emes pe? Sîrâ, sîzderdîñ mînsîz qoğam qûra almaularıñızdıñ astarında osılar jatqan bolar.

Özara kömek, janpidalıq, öz mîndetîn ğana atqarıp, basqalardıñ îsîne aralaspau, qaraqan basın emes, qoğam müddesîn alğa qoiu sekîldî qasietterdî bîz joğarı bağalaymız. Bûnday qasietter bîzge transformatsiya, evoliutsiya nemese tabiği selektsiya sekîldî gipotezalarmen kelmegendîgî aqiqat. Evoliutsionerler bîzdî seksen million jıl bûrın ömîr sürgen jabayı ara türînen payda bolğan deude. Odan da külkîlîsî, qoğam bolıp, bîrîgîp ömîr sürgennîñ artıq ekenîn qûmırsqalar özderî oylap taptı deude. Meylî, bîz bas qosıp, qûrıltay ötkîzîp, bûdan keyîn jeke-jeke emes, qoğam bolıp ömîr sürelîk dep kelîsîppîz. Al, sonda âr türlî kâsîppen aynalısudı, dene pîşînderîmîzdîñ âr türlîlîgîn, köbeiu tetîkterîmîzdî qalay oylap taptıq? Bîzde onday ğılım da, qûdîret te joqtığı özîmîzge ayan.

Patşayım jâne âskerler

Bîzder o basta jaratılısımızdan patşayım, jûmısşı, âsker bolıp öz aramızda bölînemîz. Sonda bûnday ayırmaşılıqtar qalay payda boldı? Patşayım qûmırsqalardı bağıp-qağu îsîn jûmısşı qûmırsqalarğa kîm tapsırdı? Evoliutsionerlerge sensek, ârkîm öz basın oylap, özgelermen qırqısıp ötpey me? Âsker qûmırsqalar qarauıldaudı qaydan üyrendî? Osınşama janpidalıq pen özara kömektî üyretîp, milliondağan bîr tektî jândîktî süttey ûyıtqan bîr ğana Jaratuşı emey kîm?!

Keyde 2,5-3 şarşı şaqırımdı tûtastay mekendeytîn kezderîmîz de boladı. Bîr-bîrîmen tonnıñ îşkî bauınday aralasqan 40-45 mıñ, ûyada şamamen bîr million patşayım, 300-350 mln jûmısşı qûmırsqalar eş kikîljîñsîz, tatu-tâttî ömîr süre beredî.

Ûrpaq îsîne jauaptı analıq qûmırsqalar ömîr boyı tek qana jûmırtqa şığaru îsîmen aynalısadı. Bîr patşa elînde bîrneşe patşayım kezdesuî bek mümkîn. Îrî denelî atalıq qûmırsqalardıñ mîndetî – patşayım qûmırsqamen az ğana sât ûşırasıp, ûrıqtandıru. Öz mîndetîn atqarğan atalıq qûmırsqa keşîkpey tîrşîlîkpen qoştasadı.  

Âskerlerîmîz «himiyalıq qarumen» mûzday qarulanğan. Bastarı men auızdarı erekşe bîtîmge ie. Olarda eldî qorğaudan basqa bögde maqsat bolmaydı. Al, ekonomikamızğa jauaptı jûmısşılarımızdıñ bârî – qısır, analıq qûmırsqalar. Jûmısşılarımızdıñ bîr bölîgî töl qûmırsqalar men patşayımdı asıraydı. Bîr bölîgî jaña dâlîzder aşıp, jaña ûrpaqqa orın dayındaydı. Tağı bîr bölîgî azıq îzdeumen boladı, qanday da bîr qorek tapqanda, dereu basqalarına habar beredî. Âskerler men jûmısşılardıñ arasında qûrılısşılar, jinaqtauşılar, târbieşî, tûtqındar da bar.

Qûmırsqa qauımınıñ ekonomikası negîzînen jûmısşılarımızdıñ moynında. Auzı mıqtı jûmısşılar biday dânîn uatu üşîn basqa jûmısşılarmen de bîrlesedî. Olar âbden uatqan bûl biday dânderîn jîbîtîp, qamır qılıp, artınşa onı keptîruge kün astına jayıp qoyadı. Sodan qıstıq azığın dayındaydı.

Keybîr türlerîmîz ösîmdîk bitterîn (aphid) arnayı qoralarda ûstaydı. Tura sîzderdegî tauıq qora men qoy qora siyaqtı. Ösîmdîk şırının sorıp, ösîmdîkterge zalalın tigîzetîn bûl bitter özderîndegî tañğajayıp biohimiyalıq tetîk arqılı ösîmdîktîñ şırının şârbatqa aynaldırıp, onı denesînîñ artqı jağınan sırtqa şığaradı. Jora-joldastarımız osı bitterden şıqqan bal şârbatın qorek etedî. Mûnda da ârkîm özîne tiesîlî jûmısın atqaradı. Keybîreuî bitterdîñ şârbatın sausa, endî bîreulerî solarğa orın dayındaydı. Tağı bîreulerî bitterdîñ jûmırtqaların asıraydı. Olardı qısta jılı jerlerge, köktemde kün közîne şığaradı. Bârî jabılıp, özderîne bal jasaytın bitterdîñ qamın jasaydı.     

İleudegî aua ağısı

Jüzdegen ûyadan qûralatın ileuîmîzdîñ eñ bastı erekşelîkterînîñ bîrî – öte nâzîk eseppen jasalğan ûyanıñ îşkî klimatı. Bîz fizika, klimotologiya, metereologiya sabaqtarın oqımasaq ta, Qûdaydıñ qûdîretîmen ûyağa tân aua ağısın rettep otıramız. Ûya kîre berîsîn Künge, âlemnîñ magnittîk örîsîne qaray beyîmdep jasaudı, aua joldarınıñ izolyatsiyasın, künî boyı qalıptı temperaturanı saqtau üşîn qajettî jeldetudî, jılıtu men suıtu tepe-teñdîgîn ûstaudı, jan sanı artqanda jaña qosımşa ûyalardıñ îşkî auağa kerî âser etpeytîndîgîn bîz özîmîzge tân tüysîkpen ğana jasaymız. İleu îşîndegî jaylılıq, qanday da bîr qiın-qıstau zamanda dereu kömekke jügîru Jaratuşı qûdîretîmen ğana îske asatını sözsîz. Mâselen, azıq tausılğanda «qorektendîruşî» qosımşa tetîkter jûmısqa kîrîsedî. Qosımşa asqazandağı qorek arnayı himiyalıq özgerîske tüsedî. Ol qûnarı arttırılıp barıp âlsîzderge berîledî. Azıq mâselesî şeşîlgen kezderde bûlar qaytadan jûmısşılarğa aynaladı. Osı sekîldî özara kömek, janpidalıq sezîmderî bolmasa, elu milliondıq tûrğınnan qûralğan «alıp memleket» qalay tûra aladı?!  

Bîz bîr îzge tüsîp, azıq îzdeuge şığamız. Ondayda arttağılar aldıñğılardıñ iîsîmen jürîp otıradı. İleulerîmîz ılği da jer astında emes. Keyde jerdîñ betîne de, keybîr türlerîmîz ağaşqa da ileu sala beredî. Jer astındağı qanatsızdarımız kerek kezînde qanat payda bolıp, köbeiu mümkîndîgîn ielenîp şığa keledî. İleuden ûşıp şığadı. Ûşu kezînde, ne jerge qonğan kezînde atalıqtağı ûrıq patşayım qûmırsqalarğa tögîledî. Analıq jûmırtqalauğa kîrîsedî. Endîgî jerde patşayım qûmırsqanıñ kereksîz qanattarı tüsîp, jûmırtqalau üşîn ıñğaylı ûyağa jayğasadı. Jûmırtqadan ûrpaq şığu merzîmî altı-segîz aptağa jalğasadı.

Este saqtau qabîletîmîz öte küştî. Qay jerden ötsek, sol jerdîñ körînîsîn dereu este saqtaymız. Keyde ileuîmîzden tım alısqa ûzap şıqqanda, qayta tauıp kelu üşîn Jaratqannıñ bîzge sıylağan osı este saqtau qabîletî men iîsşîldîgîmîzdî, sonday-aq topografiyalıq tüysîgîmîzdî qoldanamız. Bûğan qosa, habarlasu jüyemîz öte ozıq, mâlîmet jetkîzude aldığa jan salmaymız.

Bîz turalı süre bar

Negîzî, mân berîp bayqasañızdar, qasiettî Qûranda «Nâml» (qûmırsqa) dep atalatın arnayı süre bar. Sol sürenî bîr bajaylap oqıp kördîñîz be? Süleymen payğambar bîzdîñ tîlîmîzdî tüsîne alatın edî. Mâselen, 18-ayattıñ mazmûnın eske tüsîrîp köreyîkşî, «Soñında qûmırsqalardıñ ileuî bar añğarğa kelgende qûmırsqalardıñ bîreuî bılay dedî: - Ây, qûmırsqalar! İleulerîñe kîrîñder. Süleymen men onıñ âskerî añdausızda bârîñdî taptap ketpesîn». Bûdan mınanday mağınalardı şığaruğa boladı: 1. Bîzdîñ de özîmîzge tân tîlîmîz bar. 2. Bîzdî de basqaratın bîr basşınıñ bar ekendîgî. 3. Bûyrıqqa bağınamız, aytılğan nârsenî bîr-bîrîmîzge jetkîzemîz. 4. Öte tamaşa jûmıs îsteytîn qoğamdıq jüyemîz bar. 5. Aramızda poştaşılar men baqılauşılar da bar. Bûl – menîñ ğana tûjırımdağanım. Eger bîr seysmolog nemese zoolog qolğa alsa, mümkîn bîzdîñ jer betîndegî dübîr men jer astı dümpulerdî tez sezetîndîgîmîzdî de bîler me edî. Jer sîlkînîsîn zertteuşîler bîzge endî-endî ğana köñîl böle bastadı. Bîzdîñ ayaqtarımız sîlkînîs terbelîsîn sezînude öte sezîmtal. Bûrınğı adamdar bûnı jaqsı bîletîn. Olar bîz ileu salmağan jerge qûrılıs bastamauşı edî. Öytkenî, bîz batıp ketetîn sazdı jerge ileu salmaymız. Qazîrgî uaqıtta biîktîgî kök tîregen zâulîm üylerdîñ jılu, jeldetu jüyelerîn arzan ârî sapalı jasau üşîn bîzdîñ ileulerîmîz mûqiyat zerttelude. Tîptî, kompiuter mamandarı «Qûmırsqa otarı optimizatsiyası algoritmî» degen atpen mûnay tankerlerîn şaşau şığarmay jetkîzude ileulerîmîzdegî qalıptasqan jüyeden ülgî aluğa tırısuda.

Patşayımdarımızdıñ ömîrî jiırma jılğa sozılsa da, bîz olardı bağıp-qağudan jalıqpaymız. Öytkenî, olar jûmırtqalap, ünemî bîzdîñ sanımızdı köbeytumen boladı.

Adamdar, bîzdî kîşîsînîp, közge îlmey jürmeñîz. Bîzdîñ bes jüz mıñ qûmırsqa toptasqan tobımız îrî qûstı, bîr qasqırdı nemese jılqını jayratıp sala aladı. Tîsteu, sûğu, qışqıl şaşu sekîldî türlî qaruımız barşılıq. 

Madagaskar aralında mekendeytîn «Adetomirma» dep atalatın bîr türîmîz öz tölderînîñ dene sûyıqtığın talğajau etedî, keybîr türlerîmîzge et jeu de tañsıq emes. Meylî, şöptesîn ösîmdîkpen, meylî, etpen qorektensîn, bîz jer betîn ünemî tazalap otıramız. Oñtüstîk Amerikanı mekendeytîn «Traçimirmeks» dep atalatın türîmîz ileuînde sañırauqûlaq ösîrîp, sonımen qorektenedî. Tağı bîr «Atta» dep atalatın türîmîz de sañırauqûlaqtar ösîredî. Alayda, aldıñğısınan ayırmaşılığı – ol osınday ösîmdîkterdîñ japıraqtarın qırqıp, înîne töseydî. Sonıñ jıluı men ılğalın paydalanadı. Basqalardı qûl retînde jûmsap otıratın keybîr türlerîmîz de bar.

Qûrmettî, adam balası! Bûdan keyîngî uaqıtta abay bolğaysız! Ayaq astındağı men sekîldî jândîktî taptap ketpeñîz. Adam qanşalıqtı ardaqtı jaratılıs bolğanımen, bîz de tım eleusîz jândîk emespîz. Ûlı Jaratuşı şeberlîgînîñ nâzîk te ğalamat tuındısımız. Olay bolsa, endîgî jerde közge île jürersîz!       

date14.02.2013readCount10424printBasıp şığaru