Otansız adam – ormansız bûlbûl
Отансыз адам – ормансыз бұлбұл

San türlî boyaumen qûbıla qûlpırıp tûrğan, üylesîmî men ündestîgî tañğaldırar ğajayıp Âlemdî mînsîz qılıp jaratqan Allaĥ Tağalanıñ Qûdîretî men Şeberlîgînde şek joq! Âr jaratılıstı öz erekşelîgîmen, ayrıqşa qadîr-qasietîmen jaratqan Meyîrîmdî de Dana İemîz adamzat balasın da türlî  ûlttar men ûlıstarğa böldî. Bûl jaylı qasiettî Qûranda bılay delînedî: «Onıñ belgîlerînîñ bîrî – senderdî topıraqtan jaratuı. Sonan soñ sender adam bolıp taralasıñdar (ösîp-önesîñder). ...Kökter men jerdî jaratuı, tîlderîñnîñ, tüsterîñnîñ aluan türlî boluı da - Onıñ belgîlerînen. Kümânsîz, bûlarda bîlgender üşîn belgîler bar». («Rum» süresî, 20,22-ayattar.)

«Ey, adam balası! Şübâsîz, senderdî bîr er, bîr âyelden (Adam men Hauadan) jarattıq. Sonday-aq, bîr-bîrîñdî tanularıñ üşîn senderdî ûlttar men rularğa böldîk. Şınında, Allanıñ qasında eñ ardaqtılarıñ – taqualarıñ». («Hujurat» süresî, 13- ayat.)

Ğalımdar: «Osı «Hujurat» süresîndegî: «Bîr-bîrîñdî tanularıñ üşîn senderdî ûlttar, rular qıldıq» degen ayattıñ astarında öz elîñ men jerîñ üşîn eñbek etu – adamdıq, mûsılmandıq parız ekenî meñzeledî», – deydî.

Qasiettî Qûran tâlîmî barşağa bîrdey âdîlet közîmen qarauğa, kez-kelgen jûmır bastı pendege jaqsılıq jasauğa üyretedî. Adam aqısı mâselesî aytılğan tûsta mûsılman adamnıñ bârînen bûrın öz jaqındarınıñ, tuıstarı men körşîlerînîñ aldındağı mîndetterînîñ mol ekendîgîn bayqaymız. Sonday-aq, tuıstıq baylanıstı saqtau – mûsılmannıñ bastı mîndetterînîñ bîrî ekenî belgîlî. Al, tuıstıq baylanıstardıñ ûlğaya kele, rulıq, ûlttıq deñgeyge köterîletînîn eskersek, onda mûsılman adamnıñ öz halqı men tuğan jerînîñ aldındağı borışın sezînuî, onı tereñ tüysînuî – imandılıqtıñ şartı ekenîn ûğınamız. Sondıqtan da, îzgî niettî mûsılman üşîn Otanın qûrmetteu, onıñ igîlîgî üşîn qızmet etu qasterlî parız sanaladı.

Haq dîn İslam ârbîr ûlttıñ adamzattıq örkeniettî bayıta otırıp, öz bolmısın saqtağanın, olardıñ bîr-bîrîmen tâjîribe almasıp, jaqsılıqtıñ jolında jarısqanın qûptaydı. İâ, tüp tegîmîz – topıraq, tüp atamız – bîr bolğanımen, Allaĥ Tağalanıñ danalığına sâykes türîmîz ben tîlîmîz, dâstürîmîz ben dînîmîz bölek-bölek ûlttar men ûlıstarğa bölîngenbîz. Qûran aqiqatı ûlttıq erekşelîk te – pendenîñ öter sınağınıñ bîr qırı ekenîn dâyekteydî:

«Eger Alla  qalasa edî, barlığıñdı bîr-aq ümmet qılar edî. Alayda senderge bergen jol-jobalarında sınamaqşı. Endeşe jaqsılıqqa jarısıñdar. Bîrtûtas barar jerlerîñ – Allanıñ aldı. Ol senderdîñ talasqan nârselerîñdî bîldîredî» («Mâida» süresî, 48-ayat).

Ârbîr adam balasınıñ ömîrîn saqtauğa, özîn jetîldîruge, berekelî de bayandı ğûmır keşuge ûmtıluı – tabiği nârse. Sol sekîldî âr ûlttıñ da özîn saqtauğa, damıtuğa jâne tınıştıq pen ıntımaqta ömîr süruge ûmtıluı – tüsînîktî jayt. Tarih köşîne köz salsaq, osı tabiği maqsatqa jetu üşîn qauımdar men ûlttardıñ türlî-türlî tâsîlder qoldanğanın köremîz. Jalpı jûrttı jûmıldıru üşîn tamaqtıñ toqtığı men köylektîñ köktîgîne jetkîzetîn baylıq, bilîk sekîldî materialdıq maqsattardan bölek, adamdardıñ jürekterîn jarastırıp, küş-jîgerîn bîrîktîretîn ruhani mûrattardıñ qajet ekenî dausız. Asqaq armanı, asıl mûratı joq adam da, ûlt ta toqırauğa ûşıraytını – beseneden belgîlî. Sondıqtan, pendenîñ jeke bası men otbasınan, aulı men ruınan da joğarı tûrğan «ûlt», «el» degen biîk deñgeyge köterîlu – eñ âuelî, sol ûlttı qûrauşı adamdardı bîrîktîretîn ruhani ûyıtqığa mûqtaj. Al, adamdardıñ sanasın nûrlandıratın, dünietanımın ayqındap, jîgerîn janitın quattıñ közî – qaşanda dîn bolğan.

Ğalımdardıñ aytuınşa, tolıqqandı ûlt bolıp ûyısu üşîn mına bes tûğır tügel boluı kerek: tîl, dîn, dâstür, tarih jâne atameken. İâ, Ahañ aytpaqşı, tîlî joğalğan jûrttıñ özî joğaladı. Al, dînînen ayırılğan el – ruhani özegînen ajırap, sanasız tobırğa aynaladı. Öytkenî dîn – halıqtıñ dünietanımı men sana-sezîmîn, îs-âreketîn bağıttauşı, retteuşî quat. Kezînde türîk tektes halıqtardıñ qûramında bolğan, bîraq basqa senîm-nanımnıñ jetegînde ketîp, qazîrgî künde joğaludıñ aldında tûrğan hakas, tuva, yakut sekîldî ûlttardıñ ayanıştı tağdırı – aytqanımızğa dâlel.

Arakîdîk kezdesîp qalatın «Dîn degen ûlttan tıs – barlıq halıqtarğa ortaq dünie, sol sebeptî dînge ûlttıq mâselenî kîrîstîrmeu kerek» degen pîkîr – jañsaq tûjırım. Ras, dîn – jeke tûlğanıñ jürek qazınası, ol – otbası, âulet, ûlt degen qalıptardan joğarı tûratın, tûtas adamzatqa tiîstî âmbebap negîz. Ras, jekebas qızığı men ûlttıq müddeden de joğarı tûrğan adamzattıñ qamın jeu, ğalamdıq tûtastıqtı sezînu sekîldî adami kemeldenu jolı bar, adamşılıq şartı bar. Alayda, özgerîstîñ özîmîzden bastalatının, jekeden jalpığa qaray bağıttalatının esten şığarmauımız kerek. Eger bîz haq dîn İslam qûndılıqtarın bîr bölek, ûlttıq, eldîk qûndılıqtardı bîr bölek qoyıp, olardı bîr-bîrîne kereğar dünie retînde körseter bolsaq, onda, bîrînşîden, ömîrdîñ aqiqatına qarsı şıqqanımız. Ekînşîden, halqımızdıñ tîlî men dîlîn, tarihı men dâstürîn mansûqtağanımız. Üşînşîden, öz ûrpağımızğa qiyanat jasağanımız. Sonau Qarahanidter dâuîrînde İslam dînîn qabıldağan atalarımız, törtkül düniege «Qazaq handığı» bolıp tanılğan soñ da tura joldan tayğan emes. Salt-dâstürî men tûrmıs-tîrşîlîgî İslam qağidalarımen bîte qaynasıp örîldî. «Malım – janımnıñ sadağası, janım – arımnıñ sadağası», «Ölîmnen ûyat küştî», «Jaqsılıqqa jaqsılıq – âr adamnıñ îsî, jamandıqqa jaqsılıq – er adamnıñ îsî» dep ötken atalarımız ûrpağın İslamnıñ kielî örîsînde târbieley bîldî. Sondıqtan, bîz «Alla – Bîr, Payğambar – haq, Qûran Kârîm – şın» dey otırıp, Yassaui, Balasağûni, Qaşqari, Bûhar jırau, Mahambet, Dulat, Abay, Şâkârîm sekîldî danışpan babalarımızdıñ mûraların oqıp-üyrenîp, boyımızğa sîñîruge tiîspîz. İslammen tabiği tûtasıp ketken özîmîzge tân salt-sanamız ben tamırlı dâstürîmîzdî saqtap, damıtuımız kerek. «Halıq – ârî sâbi, ârî dana. Danalığınan üyrensek, sâbilîgîne âkelîk kerek» degen Ğabdolla Slanovtıñ sözîn qaperde ûstağan lâzîm.

Kelesî bîr mâsele: İslam ûlttıq namıstı qoldağanımen, nâsîldîk, ûlttıq, tektîk astamşılıqqa tıyım saladı. İslam jağımsız âdet-ğûrıptarğa jabısqan nadan ûltşıldıqtı ayıptaydı; sonday-aq bîr ûlttıñ özîn basqalardan artıq körîp, ekînşî bîr ûltqa qiyanat jasauın terîske şığarıp, oğan tıyım saladı. 

«Ây, mümînder! Bîr el bîr eldî tâlkek qılmasın. Bâlkîm, olar özderînen jaqsı şığar. Bîr-bîrîñdî mîndemeñder, jaman at tağıspañdar. İman keltîrgennen keyîn, sürkey at – nendey jaman. Al, kîm tâube qılmasa, mîne solar - zalımdar». («Hujurat» süresî, 11-ayat).

Ata dînîmîz ata-anamızğa şükîrlîk etkenîmîz siyaqtı, şıqqan tegîmîzge şükîrlîk etudî, onı qadîrleudî bûyıradı. İslam qağidası boyınşa tegîñnen, ûltıñnan bas tartu - zor künâ bolıp esepteledî. Bûl jönînde ardaqtı Payğambarımız (Ol kîsîge Allanıñ igîlîgî men sâlemî bolsın!) bılay deydî:

«Qaysıbîr kîsî, bîle tûra, öz âkesînen basqanıñ balasımın dep jariyalasa – kâpîr bolğanı, al kîmde-kîm özîn tektîk qatısı bolmağan «bîr qauımnanmın» dep jariyalasa – tozaqtan orının dayınday bersîn». (Buhari jetkîzgen)

Adamğa düniege keler otbası sekîldî, tuğan jerîn tañdau erkî berîlmegen, alayda ol öz tuğan jerî men elî üşîn jauaptı. Mûsılman adam öz tağdırın halqımen, otanımen bîte qaynastıra sezînîp, özîn onıñ örkendeuîne, ruhani güldenuîne jauapker sanauı kerek. Halqımızda «Otan otbasınan bastaladı» degen mândî söz bar. Şındığında, Otandı süiu, tuğan elge degen qûrmet sezîmî janûyadan bastau aladı. Balağa jastayınan janın qorğağanday dînîn, otanın qorğau sekîldî qûndılıqtardı üyretu – ülkenderdîñ mîndetî. Tuğan elge degen qûrmettî, patriottıq ruhtı öz ata-anasınan köre almağan balanıñ ol sezîmdî basqa ortadan qabıldauı ekîtalay.

Halıq danalığı «Otan üşîn otqa tüs – küymeysîñ» deydî. Otandı qorğau jolında eşteñeden taysalmaudı bîldîretîn bûl ösiet-sözdîñ haq dîn İslamnan bastau alatını sözsîz. Öytkenî, atadînîmîz bes nârsenî: dînîñdî, ar-ûyatıñdı, janıñdı jâne ûrpağıñ men dünieñdî qızğıştay qorğaudı mîndetteydî. Osı qûndılıqtardı qorğau jolında qaytıs bolğandar şeyît sanaladı. Al şeyîtterdîñ aqırette esepsîz Jânnatqa baratını mâlîm. Otandı qorğaudıñ sauabı turalı ardaqtı Payğambarımız (Ol kîsîge Allanıñ igîlîgî men sâlemî bolsın!) bılay deydî: «Şekaranı jâne Otandı qorğau üşîn bîr kün, bîr tüngî küzet – bîr ay boyı nâpîl oraza ûstap, tünîmen namaz oqudan da qayırlı» (Tirmizi jetkîzgen).

 «Ekî közdîñ iesî bar: tozaqtıñ otı olarğa timeydî. Bîrînşîsî – Alla Tağalanı şınayı qûrmettep, közîne jas alğandar. Ekînşîsî – Alla jolındağı küzette köz îlmegen adam». (Buhari men Muslim jetkîzgen) 

Otanğa degen süyîspenşîlîk – halıq igîlîgîndegî mülîktî közdîñ qaraşığınday köru, talan-tarajğa salmau, el müddesîne jûmıla jûmıs îstey bîludî de qajet etedî. Hazîretî Omardıñ (Ol kîsîge Alla razı bolsın!) el basqarıp tûrğan kezînde bolğan mına oqiğa qanday tağılımdı deseñîzşî! Bîr künî Omarğa bîr kîsî kelgende, halifa dereu barıp aldında tûrğan may şamdı öşîrîp, onı basqa şamğa auıstırğan eken. Tañğalğan âlgî kîsî mûnıñ mânîn sûrağanda, «Men jaña memleket îsîmen aynalısıp otırğan edîm jâne aldımda janıp tûrğan şam da qazına mülkî bolatın, al qazîrgî şarua  ekeumîzdîñ jeke basımızğa qatıstı bolğandıqtan, öz qarajatıma alıp qoyğan may şamımdı jaqtım. Öytkenî, Aqırette tozañnıñ tüyîrîndey nârsenîñ de esebî alınadı emes pe?» dep jauap bergenî mâlîm. Bûl oqiğa sol kezdegî mûsılmandardıñ memleketpen qoğam menşîgîndegî zatqa qanşalıqtı jauapkerşîlîkpen qarağandığın, özderîne senîp tapsırılğan amanatqa qanşalıqtı adal bolğandığın körsetedî...

Şındığında, Ûlttıñ damıp örkendeuî – onıñ ârbîr ökîlîne tîkeley baylanıstı. Âr îsîne zor jauapkerşîlîkpen qaraytın, ardı aqşadan, el müddesîn öz müddesînen joğarı qoya bîletîn erler köbeygende ğana sol eldîñ güldenetînî sözsîz. Al, sananı nûrlandıratın, jürektî tınıştandıratın nârse – ömîrdîñ mânî men mağınasın tüsîndîretîn, boyğa jîger beretîn ruhani îlîm. Onday îlîm – soñğı ârî haq dîn İslamda tûjırımdalğan.

Endî ûlt ûstazdarınıñ aytqanına az-kem toqtalıp öteyîk. Elge qızmet etudîñ körkem ülgîsî – imandılıq jolında bolu ekenîn Şâkârîm atamız bılay tûjırımdaptı: «...Körîp otırmız, ûltşıldıq pen mâdeniettîñ eñ joğarğı basqışındağı Evropa adamşılıq qılıp otır ma? Menîñ oyımşa âlî künge şeyîn, assa ûlt, qalsa özîmşîldîkten oza alğan joq. Sebep ne? Ûltşıldıq – mâdeniettî tuğızsa da, aq jürek tuğıza almaydı. Aq jürek degenîmîz – «Ûjdan» (Âmma janğa mahabbat, şapağat, ğadîlet), qazaqşa tâmâm adam balasın bauırınday körîp, janı aşıp, âdîlet quu. Osı aytılğanday, aq jürek köbeymey tûrıp, adamşılıq jeñe almaydı. Ûltınıñ kemşîlîgîn toltıru, artıqtı özgelerge ziyansız jolmen tabu – aq jürek (ûjdan) îsî».

Abay hakîm: «Mazlûmğa janıñ aşıp, îşîñ küysîn,

Hareket qıl, paydası köpke tisîn.

Köptîñ qamın âuelde Tâñîrî oylağan,

«Men süygendî süydî» dep İeñ süysîn» dey otırıp, köpke qızmet qılu – Rabbımızdıñ razılığına jetkeretîn amal ekenîn ûğındıradı. İâ, babasınıñ qanı men anasınıñ sütî sîñgen ata jûrtın, oyın ösîrgen, janın jetîldîrgen ana tîlîn, ata dînîn süymegen, qadîrlemegen  adam – adamşılıqtıñ parqın, imandılıqtıñ şartın tüsîne almağan adam.

Otandı süiu – öz halqın, ömîr sürîp jatqan jerîn jâne bûlarmen sabaqtasıp jatqan barlıq qûndılıqtardı süiu degen söz. Öz kezegînde elîn süiu üşîn adam öz ana tîlîn, tarihı men mâdenietîn jaqsı bîluî tiîs. Al, Otanğa degen süyîspenşîlîk el igîlîgî üşîn jasalğan jaqsılıqtarmen ölşenedî.

Tuğan elîmîzdîñ ötken jolın zerdeleu, tağdırımen tamırlastıqtı sezînu, jaqsılığına süyînîp, jamandığına küyînu, onıñ abıroyı üşîn eñbek etu – qasterlî parızımız, asıl mûratımız ekenîn ûmıtpau, Otan üşîn küres – erge tigen üles ekenîn esten şığarmau – sîz ben bîzge sın. Sınnan sürînbey ötudî jazsın!..

Alğaday Âbîlğazıûlı
date11.02.2013readCount7615printBasıp şığaru