İslam hidjaması (qan aldıru)

Hidjama sözî arab tîlînen audarğanda «soru» degen mağınanı bîldîredî. Hidjama ejelden kele jatqan emdeludîñ eñ tiîmdî jolı. Bükîl Payğambarlar qoldanğan. Alla Elşîsînîñ (s.ğ.s.) de ârdayım qan aldırıp otırğanına hadister naqtı dâlel. Ata-babalarımız hidjamanıñ köp sırqatqa şipa ekenîn bîlîp, qan qısımı, bas auruı qan qoiulanuı men ruhani keselderdîñ aldın alıp, emdep otırğan. Hidjamanı bûrınğılar şertpe, müyîîzben aram qan şığaru dep te atağan.

Hidjama – emdeudîñ islamdıq âdîsî. Bûl denedegî, jandağı jâne ruhtağı barlıq aurudan jazıluğa âser etedî. Âbu ĥurayra (r.a.) jetkîzgen hadiste Alla Elşîsî (s.ğ.s.) bılay degen: «Jâbîrâyîl (ğ.s) mağan qan alu – adamdardı emdeudîñ eñ ozıq âdîsî ekenîn habarladı» («Sahih jami’i-s-sağir», 218).

 

Hidjama qalay jüzege asadı? 

Terînîñ joğarğı jağındağı belgîlî bîr orındardı tîlu arqılı qan şığarıladı. Qan alu üşîn qazîrgî zamanaui qûraldardı paydalanğan dûrıs. Auru bîr nauqastan ekînşîsîne jûqpau üşîn ârbîr emdeluşîge jeke qûral-jabdıqtarı qarastırıluı tiîs.

Hidjama jasalğanğa deyîn jâne keyîn barlıq qûraldar tazalanıp, dezinfektsiyalanuı kerek. Osı maqsatta «Betadin» ne basqa meditsinalıq spirttî paydalanğan jön. Ârbîr em qabıldauşı üşîn bûrın qoldanılmağan jaña qûraldardı paydalanu qajet.

 

Hidjamağa qatıstı hadister

1) Ânas ibn Mâlîk (r.a.) Alla Elşîsînîñ (s.ğ.s.) bılay degenîn aytadı: «Eger de kîmde-kîm denesînen qan aldırğısı kelse âr aydıñ 17, 19 nemese 21 künderîn tañdasın, onıñ ölîmge âkeluîne jol bermeñder» («Sahih sunan İbn Mâjâ», âl-Âlbani, 2808).

2) Alla Elşîsî (s.ğ.s.) bılay deydî: «Eger de sîzderden bîreulerîñîzdîñ qanı tasısa, odan qan alu qajet, qan tasığan jağdayda adam ölîp te ketuî mümkîn» («Silsilâtul-ahadisis-sahih», 6/562, №2747). («Qannıñ tasuın» qan qısımınıñ köterîlgenî dep tüsîngen jön )

3) Payğambarımız (s.ğ.s.): «Aqiqatında, qan aldıru – sauıqtıradı»,–degen (âl-Bûhari, Müsîlîm, Jabirden riuayat etîldî).

4) Alla Elşîsî (s.ğ.s.) bılay deydî: «Aşqûrsaq kezînde qan aldırğan jaqsı. Ol aqıldı tolıqtıradı, adamnıñ este ûstau jâne jattap alu qabîletîn jaqsartadı» («Sahih sunan İbn Mâja», 2810).

Alayda, osığan qarap hidjamanı tañerteñ erte jüzege asıru kerek eken dep oy tüymegen abzal. Keybîr jandar Ramazan tünderînde de denesînen qan aldırğan.

 

Hidjamanıñ türlerî

1) Sırqattıñ aldın-alu maqsatında bılayşa jasaladı:

Âr aydıñ 17, 19 jâne 21 künderî.

Aptanıñ düysenbî, seysenbî jâne beysenbî künderî

Eskertu: Eger aytılğan sandar aptanıñ osı künderîmen sâykes kelmese, onda aptanıñ künîne emes kün sanına qarağan dûrıs.?

2) Qajet jağdayda

Hidjamanıñ bûl türî üşîn qanday da belgîlengen uaqıt joq. Mûnı qajet jağdayda kez-kelgen uaqıtta jasauğa boladı. Mısalı, Alla Elşîsî (s.ğ.s.) attan qûlap, tabanın zaqımdap alğanda hidjama jasatqan («Sahih sunan İbn Mâjâ», 2823).

 

Hidjama kezînde tîlînetîn jer

1. Bastıñ töbesî.

2. Eñbek.

3. Moyınnıñ qaptaldarı (moyın tamırları ornalasqan jer).

4. Arqanıñ joğarğı bölîgî (jauırındar arasındağı keñîstîk).

5. Tabannıñ joğarğı bölîgî.

6. Jelke.

7. Jelkenîñ tereñ bölîgî (jelke süyegînen bastap jâne tömen).

İmam İbn âl-Qayim (r.a.) Payğambar (s.ğ.s.) qoldanğan emdeu âdîsî turalı «Zadul-maad» kîtabında bılay deydî: «Jelkeden qan aluğa baylanıstı dârîgerlerdîñ pîkîrî ekîge jarılğan. Olardıñ bîr bölîgî mûnı dûrıs dese, al qalğandarı qarsılıq tanıtqan. «Eger mûqtajdıqqa sâykes jüzege asırılmasa, midıñ artqı bölîgîn âlsîretedî. Eger de mûnday qan alu qan tasuına baylanıstı îske asırılatın bolsa, onda bûl em retînde de, şariğat tûrğısınan da paydalı».

Eskertu: Hidjamanı belgîlengen orındarda erkekterge jâne âyelderge jasauğa boladı, sonımen bîrge tîlînetîn jerdegî tüktî qırıp tastamasa da boladı.

 

Paydası bar. Kerî âserî şe?

Alla Elşîsî (s.ğ.s.) bılay deydî: «Aqiqatında, qan alu – sauıqtıradı» (âl-Bûhari, Müslîm).

Eşqanday kerî âserî bolmaydı. Öytkenî Alla Elşîsînîñ özî (s.ğ.s.) bılay degen: «Aqiqatında, qan alu – sauıqtıradı» (âl-Bûhari, Müsîlîm).

Hidjamanı ülken-kîşî, bârîne de, sonday-aq jüktî âyelder men emşekte balası bar âyelderge de jasauğa boladı. Tîptî âyelder hayız (etekkîr) jâne nifas (tuğannan keyîn qan ketu) kezînde de, qanday da bîr sebeptermen hayız kelmegen kezde de jasay aladı. Hidjama qanday auruğa bolsa da em.

 

Mınalardı eskergen jön:

1) Qandı jerge kömu, hidjamadan keyîn ğûsıl qûyınu mîndettî emes. Jıl sayın bîr mezgîlde kündîz, ne tünde jasau degen belgîlî uaqıt joq.

2) Hidjamanı aş qûrsaq kezde jasau kerek degen söz, onı erterek jüzege asıru degendî bîldîrmeydî.

3) Qan toqtağan kezde ğana hidjama ayaqtalğan bolıp esepteledî.

4) Hidjama nâtijesînde şıqqan qan auru taratpaydı.

5) Tîlmey qan alu hidjama bolıp sanalmaydı. Kerîsînşe, Alla Elşîsî (s.ğ.s.) hadiste «mihdjammen tîlu» jönînde eske saladı.

6) Hidjamadan keyîn tösek qatınasında bolu ziyan degen pîkîrdîñ eşqanday negîzî joq.

7) Hidjamağa deyîn jâne odan keyîn de süt önîmderîn tûtınu ziyan degen pîkîr de dâleldenbegen.

9) Âyelderdîñ hayız ne nifasınıñ keluî hidjamanıñ ornın baspaydı.

10) Hidjamanıñ barlıq türlerîn bîr künde jüzege asıruğa boladı.

Dayındağan Tastan Âlîbekov
date07.03.2017readCount7658printBasıp şığaru