«Âpşu berşî!»

Qazaqta «âpşu berşî!» demeytîn ata da, onı tüsînbeytîn bala da joq şığar, sîrâ... Qazaq jerînîñ qay qiırına barsañız da, âyteuîr bîreuden bolsın bûl sözdî qûlağıñız şalar.

Özîmîzdîñ de bala künîmîzde atalarımız «âpşu berşî!» degende janımız qalmay dambalğa qoldı süñgîtîp jîberîp, ûsına qaluşı edîk. Ûsınğanımızdı atalarımız mûrnına apara bere mûrnı ornınan ûşıp keterdey tûşına jaqsılap bîr tüşkîruşî edî. Bûnı qızıq köretîn köptegen balalar şalbarın tömen tüsîrgen sayın «âpşuîn» atasına qaray ala jügîrudî âdetke aynaldırıp ta aladı.

Jalpı, bûl nârse qaydan şıqqan? Balağa mûnday dünienî âdet qılğanımız dûrıs pa özî? Qazaq baladan «âpşudî» qızıq körgennen sûray ma, joq âlde onıñ bîz bîle bermeytîn qırı men sırı bar ma?

Qazaq eşteñenî erîkkennen ermek qılmaydı ğoy. Bûl da erîkkennîñ ermegî emes.

Endeşe «âpşu berşî» degennîñ «pâlsapası» men hikmetî nede jatır? Sonıñ mân-mañızına jetîp köreyîk.

Ras, bügînde köp adam mûnıñ mañızına jete bermeydî, bîraq, âdetke aynaldırğanı quantadı.

Onıñ mânî mınada: qazaq «âpşu berşî» dep âlî sündettelmegen 1 men 4 jas aralığındağı baladan sûraydı. Nege deseñîz, bûl uaqıtta bala âlî sündettelmegendîkten, kîşî dâretke otırğan sayın şümegînîñ ûşında, yağni, kesîlîp tastaluı tiîs artıq ettîñ arasında zâr qaladı. Ol zâr tazalanıp tûrmasa, infektsiyalıq aurularğa duşar etedî. Osını jaqsı tüsîngen qazaq «âpşu berşî» dep sıltau qılıp, balanıñ şümegîndegî zârdî sığıp tastap otırğan. Mîne, osılayşa qazaq, bîrînşîden, infektsiyalıq aurudıñ aldın alsa, ekînşîden, zâr îş kiîmge tiîp, bılğamas üşîn tazalap otırğan. Yağni, gigienalıq jağın da oylay otırğan. Üşînşîden, bala sündettelgenşe şümektîñ basın uqalap, tartıp, sozıp, sündetteu râsîmîne dayındağan. Mîne, bîr-aq âreketpen qazaq bîrneşe dünienîñ aldın alğan.

Sondıqtan da, atalarımız nemerelerî kîşî dâretke otırıp bolğanda şalbarın kötermesten bûrın «âpşu berşî» dep sûrap, şümegînîñ ûşın tartıp, «aŝı eken ğoy» dep ötîrîk bolsın bîr jaqsılap tüşkîrîp jatadı.  Ondağısı – balanı qızıqtıru arqılı kelesîde «âpşu berem» dep özî jügîrîp keletîndeyge âdettendîru.

Qazaqtıñ bûl âdetterî men âreketterî sündettîñ aynalasınan tamır aladı.

Avstraliyalıq ğalımdar mınanday qızıq jañalıq aşıptı. VİÇ infektsiyasınıñ taralu jolın jîtî zerttegen avstraliyalıq ğalımdar «sündetteu» – SPİD auruına qarsı küresudîñ jâne aldın aludıñ tiîmdî tâsîlî» degen qorıtındı şığarğan. Yağni, er adamnıñ jınıs müşesîndegî artıq et – dertke tez şaldığatın jâne türlî ziyandı virustar üyîrsek keletîn bölîk ekenîne köz jetkîzgen ğalımdar osı bîr artıq etten tezîrek arıluğa keñes beredî. Statistika boyınşa, SPİD auruın jûqtırğandardıñ köbîsî sündettelmegen erler eken. Sol ğalımdar sündettelmegen erlerdîñ jınıstıq nebîr türlî infektsiyalıq aurularğa da jiî şaldığatının anıqtağan. Osığan baylanıstı, bügînde AQŞ-ta «sündetteu operatsiyası» keñînen etek jayıp keledî. Amerikada statistika boyınşa, jaña tuğan balalardıñ 80 payızı sündetteledî eken. Al İzrailde bûl körsetkîş 98 payızğa jetîp otır.

Al, tazalıq mâselesîne keler bolsaq, bîrde Payğambarımız (Allanıñ oğan igîlîgî men sâlemî bolsın) sahabalarımen qabîrdîñ janınan ötîp bara jatıp, ekî qabîrdî nûsqap: «Bûl ekeuî azaptaluda, bîraq, ülken künâ îstegenderî üşîn azaptalıp jatqan joq. Olardıñ bîrî zârînen tazarmaytın edî (yağni, zâr şığarğannan soñ özînîñ kiîmîne, denesîne nemese taza jerlerge tiuîne köñîl bölmeytîn edî), al, ekînşîsî söz tasitın edî», – degen (Buhari, Muslim riuayatı). Mîne, osını qatañ eskergen qazaq balanıñ da zârîne saqtıq tanıtıp, kîşkentayınan tazalığına köñîl bölgen. Sol sebeptî, «âpşu berşî» deu tek atanıñ sûraytın düniesî emes, atası men enesînen bölek tûratın erlî-zayıptılardıñ da âdetke aynaldıratın âreketî boluı kerek deymîz...

Osınıñ bârîn jiıp-tergende Mâşĥür Jüsîp Köpeyûlınıñ «dîn de, ğılım da, âulielîk te qazaqtıñ sözînde jatır» degenîne bas şayqaudan basqa eşteñe de qalmadı. Qazaqtıñ sözînde de, işarat etken âr âreketînde de ğılım jatqanına dau ayta alatın bîreu bar ma?..

Saltan SAYRANÛLI
date21.02.2017readCount6352printBasıp şığaru