Auru – astan…

Qazaq «As – adamnıñ arqauı» dep tegîn aytpasa kerek. Şındığında da, adam densaulığınıñ bas­tı kepîlî – dûrıs tamaqtanu. Soñğı jıldarı mamandar tarapınan köp talqığa tüsîp, bûqaralıq aqparat qûraldarında jiî körînîp jürgen bastı ekologiyalıq mâselelerdîñ bîrî – adamdardıñ dûrıs tamaqtanbauı.

 

As – ömîrdîñ közî ekenî ras. Tañdap, talğap jeytîn dârumenderî ağzağa payda âkeletîn as-sudıñ jönî bölek. Degenmen, qazîr ûy­qığa ketkenşe ıqılıq atıp toyıp, as îşetînder jetîp artıladı. Sonıñ zar­dabı bolar, tîptî, jası otızğa jeter-jetpeste qarın­darı şığıp, demîgîp qala­tın azamattar men kelîn­şek­ter köbeyîp kettî. Bûl – jalğız bîzde emes, âlemnîñ bîraz elde­rîn­de qalıptasqan ahual. Aytalıq, europa elderîn­de köpşîlîk jıldam dayın­­da­la­tın «hot-dog», «gam­bur­gerdî» oqu orın­darı, mektepterde satuğa tıyım saldı. Öyt­kenî, jıl­dam as jeu men maylı tamaq­tan mektep oquşıla­rınıñ, jastardıñ arasın­da şa­ma­dan tıs sal­maq qosıp, semîzdîk auruı­na şal­dıq­qandar az emes kö­rînedî. «Hot-dog» pen «gambur­gerler», «tvis­ter» ne­­me­se osı taqılet­tes dâm­­der satatın orındar Asta­nada da jetîp artıladı. Fast-fudttarda iî­sîn bûrqıratıp, tez jasaytın dâmderdîñ qûra­mın­da may, himiyalıq qospa­­larğa qosa, türlî dâm­­deuîş­­ter barşılıq. Olar semîruge köp âser etedî. Zert­­teu­­şîlerdîñ ay­tuı­na qara­ğanda, jer şarı tûrğın­darınıñ 30-35 payızı semîz­dîkten zardap şegedî eken. Bûl – bîr, ekînşîden, qazîr asqazan-îşek, jürek-qan tamırları, qant diabetî sındı aurular köbeydî. Mûnday sırqat­tardıñ sebebî, astı jönsîz köp ârî asığıs îşîp-jegennen deydî dârîgerler.

Düniejüzîlîk Densaulıq saqtau ûyımınıñ  derek­terî  boyınşa, aurulardıñ 80%-ı belgîlî bîr dârejede tamaqtanuğa baylanıstı, al dertterdîñ 40%-ı  tamaq­tanu faktorına tîke­ley baylanıstı. Sonday-aq, çipsı, sağız, çupa-çups, şokolad sındı tâttîlerdî eñ köp jeytînder – balalar men jastar. Olar­dıñ da qûramında densau­lıqqa ziyandı zattar barşı­lıq. Âsîrese, balalar qû­mar­­ta­tın «Nesquik», «Snikers», «Orbit», «Coca-cola»-nıñ qûra­mın­da himiyalıq qospalar öte köp. Solay bola tûra bîzdîñ düken­derde köp satıladı, ata-analar da osılardı satıp alıp beredî. Nâti­jesî belgîlî, atın estîmegen sırqattar beleñ aldı.

Babalarımız aytqan «Auru – astan» degen osı. Sosın balalardıñ şamadan tıs şıdamsızdığı men jüykelerînîñ tez jûqaruın, oğan qosa ûmıtşaqtığın kündelîktî qoldanıp jürgen astan îzdeñîz! Adam tâulîgîne 5 ret tamaqtanuı tiîs, – deydî dietolog-dârîgerler. Âr tamaqtanğanda as mölşerî 200 gramnan aspay, yağni, adam as îşkende toya jemey, tek qarınnıñ aşqanı basılğanday mölşerde ğana tamaqtanuı tiîs. Ârî keşkî sağat 6-7-den keyîn mülde as îşpeu kerek. Sonı­men qatar, köp qimıl­dap, âsîrese, jayau jü­rîp, jügîrîp, bîr sözben ayt­qanda, kün sayın boyda­ğı energiyanı sırtqa şığa­rıp otırğan jön. Erte­den bastap ata-babala­rı­mız jılqı, qoy, siır etîn jegen, aqtan jasal­ğan süt, ayran, qûrt, may siyaq­tı önîm­derdî qolda­nıp, töl susınımız şûbat pen qı­mızdı îşken. Bûl tağam­dardıñ payda­sı jaylı aytpasaq ta belgîlî. Âytpese, bûrın-soñdı suğa deyîn talğap îşetîn tektî halqımızdıñ mûnday belgîsîz azıqpen qorektenbegenî beseneden belgîlî. Sondıqtan, dûrıs tamaqtana bîleyîk!

Erkejan SÂTÎMBEK
date21.02.2017readCount3555printBasıp şığaru