Miğa kerî âser etetîn 10 nârse

Mi − adam ağzasınıñ eñ bastı müşesî. Bîz onsız ömîr süre almaymız. Al,  bügîngî tañda, yağni HHI ğasırda mamandıqtardıñ basım köpşîlîgî aqıldı kerek etedî. Sondıqtan bîz miımızdı qorğauımız kerek. Alayda aqıl-oyımızğa kerî âserîn tigîzetîn âdetter bar.  Ğalımdardıñ aytuınşa, ündemey otıra beru de miğa âser etedî eken. Al, âñgîme aytıp, ârdayım belsendî jürseñîz, jaña sözder üyrenesîz, miıñızdı jattıqtırasız. Olay bolsa, miğa terîs âser etetîn âdetterme tanıs bolıñız.

1. Ûyqınıñ qanbauı. Bârîne tanıs bûl qûbılıs eleulî mâselege aynalıp baradı. BDÛ-nıñ mâlîmetînşe, soñğı 100 jılda adamzat ûyıqtau uaqıtın ortaşa eseppen 20%-ğa azaytqan. Ûyqısızdıqtıñ saldarınan adam sergek küyînde midıñ âr jerî bayau ûyqı fazasına auısa bastaydı. Bûl uaqıtta adam bîr nüktege «qadalıp» qaladı, bıtırañqı jüredî, ûsaq motorikası bûzıladı. Ûdayı ûyqısızdıq mi jasuşalarınıñ öluîne âkep soğadı.

2. Tañğı as îşpeu. Tañğı as îşpeu adamnıñ eñbekke qabîlettîlîgî men künî boyğı tonusına kerî âser etedî. Bûl tüsînîktî jayt bolıp körînuî mümkîn, alayda mûnda tek ağzağa qajettî quat alu mâselesî ğana emes, tañğı astı îşpeu qandağı qant mölşerîn azaytadı. Al, bûl öz kezegînde, miğa nârlî zattardıñ jetuîn tömendetedî jâne qiındatadı.

3. Artıq qant mölşerî. Aldıñğı tarmaqta midıñ önîmdî jûmıs îsteuî üşîn tâttînî, âsîrese aŝı şokoladtı ne üşîn jeu kerektîgî tüsîndîrîldî. Alayda ağzada qanttıñ şamadan tıs köp boluı aquız ben nârlî zattardı sîñîrudî qiındatadı. Nâtijesînde qant deñgeyî tömen bolğan jağday qaytalanadı: nârlî zattar miğa jetpey qaladı.

4. Stress. Qattı psihoemotsionaldıq stress neyrondar arasındağı araqatınastı ajıratıp, jağdaylardıñ sebep-saldar baylanısın jâne jüyelîlîgîn tüsînudî qiındatadı. Bûl jüyke jüyenîñ qattı qozuı men şarasızdıq sezîmîn tudıradı. Jinalıp qalğan stress este saqtaudı qiındatıp, intellektualdıq mümkîndîkterdî tömendetedî.

5. Antidepressanttar men ûyıqtatatın dârîler. Jaqsı âser etetîn dârî-dârmekke jappay qûmar bolu mâselesî âsîrese AQŞ-ta özektî, sebebî mûnday dârîlerdî satıp alu oñay. Ûyıqtatatın dârîler men ksanaks siyaqtı tanımal antidepressanttardı îşu estî amneziyağa deyîn naşarlatuı mümkîn, sonımen qatar jarımes etîp, suitsidtîk oylarğa jeteleuî mümkîn. 

6. Temekî şegu. Temekî şegudîñ ağzağa kerî âserî jaylı âñgîme qozğalğanda, eñ âuelî qarayğan ökpe men qûrttağan tîsterdî elestetemîz. Degenmen temekînîñ miğa qalay âser etetînî jaylı köp aytılmaydı: nikotin qan tamırların tarıltadı. Miğa nârlî zattardı jetkîzbeu siyaqtı kerî âserîmen qatar, bûl ziyandı âdet Altsgeymer auruına şaldığu qaterîn bîrneşe esege arttıradı. 

7. Kün. Adam ağzasına kün sâulesînîñ jetîspeuî adamnıñ tanımdıq qasietterîne tîkeley âser etedî. Bîrînşîden, kün sâulesîmen bîrge alınatın ultrakülgîn, qan aynalımın retteydî, yağni ottegî men nârlî zattardıñ tasımalın. Ekînşîden, kün sâulesî serotoninnîñ - adamnıñ köñîl küyîne âser etetîn gormonnıñ bölînuîne âser etedî. 

8. Su. Ağzağa sudıñ jetîspeuî mi kölemînîñ kîşîreyuîne âkeledî, al bûl onıñ eñbekke qabîlettîlîgîn tömendetedî jâne aqparattı saqtay alu qabîletîn nöldîk deñgeyge deyîn tüsîredî. Künîne şamamen 2 litr su îşu ûsınıladı. 

9. Şamadan tıs köp aqparat. Jıl ötken sayın adam qabıldaytın aqparat mölşerî ösîp keledî. Bûl midı jattıqtıru men onı qalıptı deñgeyde ûstap tûruğa kömektesetîn siyaqtı körînedî. Bîraq şın mânînde, şamadan tıs köp aqparatqa mi qarsılıqpen jauap beredî. Ol aqparattı müldem qabılday almay qaluı mümkîn, keyde tîptî köp nârse esten şığıp ketetîn kezder boladı. 

10. Bîr mezette köp aqparattı qabıldau. Aqparattıq dâuîrdîñ tağı bîr dertî: adam bîr mezette bîrneşe aqparattı igeruge tırısadı. Nâtijesînde, bîrde bîreuî layıqtı türde sîñîrîlmeydî, al es osı rejimge üyrene bastaydı. Aqparat atüstî qabıldanadı, ekînşîsîne auıspay, bîreuîne ğana den qoyıp orındau kün ötken sayın qiınday tüsedî.

date26.12.2016readCount2947printBasıp şığaru