Sergek sezînudîñ sırı

Adam öz ömîrînîñ üşten bîr bölîgîn ûyqımen ötkîzedî. Ûyqı - belsendî türde jüretîn psihikalıq jâne fiziologiyalıq ürdîs. Ûyqı kezînde mi kündîzgî alğan aqparattardı asıqpay taldap, öñdelîp, ıqşamdalğan mâlîmetterdî saqtap qaladı. Kerek emes aqparattı öşîrîp, alınğan aqparattardı özara baylanıstıradı.

Ûyqı arqılı ağza özînîñ jûmıs îsteu qabîletîn qalpına keltîredî. Jasuşalar qorektîk zattardı belsendî türde paydalanıp, energiya jinaqtaydı. Ûyqınıñ belgîlî bîr uaqıtında midıñ belsendî qızmetî kündîzgîden de artatını anıqtaldı. Adam ağzası ûyqı arqılı tınığadı, özîn şiraq sezînedî, eñbek etuge degen qûştarlığı artadı.

Bügîngî ğılımi zertteuler adamdardıñ jas şamasına qaray qanşa sağat ûyıqtau kerektîgîn tömendegîdey tûjırımdağan. Jaña tuğan nâreste tâulîgîne - 21-22 sağat, altı aylıq nâreste 14 sağat, bîr jasar sâbi 13 sağat ûyıqtaydı. Tört jasar sâbi tâulîgîne - 12 sağat, jetî jasar bala - 11 sağat, on jasar bala - 10 sağat ûyıqtaydı. 15 jasar jasöspîrîm tâulîgîne - 9 sağat, 17 jasar jasöspîrîmder 7 - 8 sağat ûyıqtasa da jetkîlîktî. Ğalımdardıñ ortaq pîkîrî boyınşa eresek adamdar üşîn 7 men 9 sağat ûyqı kerek.

Qazîrgî ğılım ûyqınıñ adam densaulığındağı mañızdılığı turalı san türlî zertteu tûjırımdarın jariyalap otır. Bîraq adamdar tiîmdî ûyqınıñ osı qağidalarına bağına bermeydî. Bîz maqalamızda ûyqınıñ erte zamandardan berî zerttelîp jürgen taqırıp ekenîn ayta otırıp, ejelgî Qıtay tarihındağı  üzdîk 10 dârîgerdîñ bîrî Hua Tonıñ (b.e. 145-208) ûyqı turalı aytqan dârîgerlîk keñesîn ûsınudı jön kördîk.

Hua To - Qıtaydıñ ejelgî tarihındağı asa tanımal tûlğalarınıñ bîrî. Ol öz zamanınıñ bîlîktî dârîgerî bolumen qatar, meditsina ğılımında köptegen jañalıqtar aşqan ğalım. Dârîger Hua To - hirurgiyalıq operatsiya kezînde auru sezîmîn boldırmaytın alğaşqı narkozdı şöpter men şöp tamırlarınan jasap, özî emdegen aurularğa paydalanğan  âlemdegî tûñğış adam. Al, batısta narkozdı 1846 jılı ağılşın tîs dârîgerî U. Morton ota jasau kezînde alğaş qoldandı. Sonımen bîrge Hua To sol zamannıñ özînde-aq, bes añnıñ oyının sipattaytın «U tsin si» attı emdîk gimnastikanıñ negîzîn qalağan.

Endeşe, osı adamzat örkenietînîñ kemeldenuîne özîndîk mañızdı ülesîn qosıp ketken Qıtay ğûlamasınıñ ûyqı turalı aytqan ûlağattı keñesîne qûlaq türîp körelîk.

Adamdar erte tûru uaqıtın tañ şetî sögîlgen mezetke (03:00-5:00 aralığı) turalağanı jön. Bûl kezde qamığuğa, aşulanuğa bolmaydı. Olay bolğanda ökpe men bauırğa zaqım keledî. Osı uaqıttarda oyana alsañız kündîz bîr kün boyı sergek jüresîz.

Tüskî kez, yağni sağat 11:00-13:00 aralığı, jürekke quat jetkîzîletîn uaqıt, bûl mezette ûyıqtauğa mûrsa bolmasa, 15 minut jaylanıp otırıp, közdî jûmıp jüykenî tınıştandırsañız, jürek quatıñız tolıq bolmaq. Jürek auruı barlar âr künî osı ekî uaqıtta ûyıqtaudı ûmıtpasa, dene quatı kün sayın artadı, jürek qağuı qalıpqa tüsedî. Al, dâl tüs mezgîlînde közdî jûmıp 3 minut ûyıqtau ekî sağat ûyıqtağanmen teñ. 

Jarım tün (tün ortası: sağat 23:00-den 01:00 aralığı). Şındığında jaña bîr kün tüngî sağat 00-de emes 23:00-de bastaladı. Bîz sağat 00-de bastaladı dep ağat tüsînîp jürmîz. Bauırdıñ bîr erekşelîgî, adam jatqanda qan qaytadı, otırsañ, tûrsañ basqa müşege qan jîberedî. Bauır men öt ekeuî ağayın, bîrî ağa, bîrî înî sekîldî. Sağat 23:00-de öt qan jolı aşıladı, eger ûyıqtamasañız, öt quatın zaqımdaydı. Îştegî 11 müşe öt quatına süyenedî, öt quatı âlsîrese, îşkî müşelerdîñ barlığınıñ qızmetî âlsîreydî, zat almasuı, immunitet kemidî. 

Tün ortasındağı 5 minuttıq ûyqı 6 sağattıq ûyqınıñ demalısın sıylay aladı. Sondıqtan, ûyqısı qaşıp jürgender nemese tündeletîp jûmıs îsteytînder, jarım tünde uaqıtın bölîp jartı sağat ûyıqtap alsa, densaulığına tüsetîn artıq qısımdı jeñîldetetîn boladı.

Adam bîr tüngî ûyıqtamaudıñ ziyanın 100 künde tolıqtay almaq emes. Bîr tün ûyıqtay almasañız, jaña kletka jasalmaydı. Kündîz bîr million kletka joyılıp, tünde 500 mıñı ğana tolığatın bolsa, deneñîzdîñ quatı âlsîreydî.

Tün auğan kezde (tüngî sağat 01:00-03:00 aralığı) bauırdıñ qan jolınıñ qızmetî arta tüsedî, bûl kezde ûyıqtamasañız, bauır ulı zattardı alastay almaydı, taza qan jasay almaydı. Qannıñ qordalanuı jetersîz bolu sebebînen adamnıñ öñî kögerîp tûradı, uaqıt ûzara kele bauır aurularına oñay şaldığadı.

Tamaq îşe sala şalqalap jatpañız. Tösekte jatıp keleşek îsterîn oylamañız. Jatqannan keyîn, bar oydan arılıp, erkîn tınıs alu kerek. Sanañızğa sansız oy oralıp, tınışıñız ketse, tösekte aunaqşıp jata bermeñîz. Bûl adam jüykesîn meyîlînşe tozdıradı. Mûndayda bîraz türegelîp otırıp barıp jatqanıñız jön.

Dârger Hua Tonıñ artında qaldırğan, bûl siyaqtı tağılımdı ğılımi keñesterî öte köp. Onıñ 2 mıñ jılğa juıq uaqıt bûrın aytqan dâyektî sözderî qazîrgî ğılım aşqan oy-tûjırımdarmen astasıp, sabaqtasıp jatır.

Baqıtjol Kâkeşûlı
date02.11.2016readCount3877printBasıp şığaru