Dârînîñ boyğa tarauı

Auruğa şaldığa qalsaq, dereu odan ayığu joldarın îzdeymîz. Ol üşîn keyde ûyıqtaymız, keyde dûrıs qorektenuge tırısamız nemese dârî îşemîz. Dârî îşekterge qalay sîñîp, denege qalay taraydı? Qalayşa tura auırğan jerge jetedî jâne qaytîp emdeydî? Aurudıñ âserî qalayşa joğaladı? Qabıldanğan dârî adam boyınan qalay tazaradı? Bûl protsessterge qanday faktorlar âser etedî?  

Keybîr dârîler tîkeley auırğan jerge qoldanıladı. Keybîreulerî qajet jerge qan aynalımı arqılı baradı. Dârîler köbînese auız quısımen qabıldanadı nemese ine arqılı egîledî. Dârî qan aynalımına jetkende boyğa sîñgen bolıp esepteledî. Mısalı: inemen bûlşıqetke egîlgen dârî bûlşıqet jasuşalarınıñ arasındağı qıltamırlarğa kîredî.

Al, auızben qabıldanatın dârî asqazan-îşek jüyesîndegî qantamırlarğa tarap sîñedî. Auız arqılı qabıldanğan dârînîñ denege sîñuî onıñ asqazan-şek cölînde eruîmen baylanıstı. Âuelî asqazan qışqılı jâne sîñîru enzimderînîñ âserîmen dârî bölşektenedî. Sosın dârînîñ qûramındağı himiyalıq molekulalar asqazan-îşek sölîne ötedî. Bûnı şayda erîgen şaqpaq qantqa ûqsatuğa boladı. Qant aldımen ıdıraydı, sosın tolığımen eridî. Onı qasıqpen aralastıru bûl protsesstî jıldamdatadı.

Sol sekîldî asqazan men îşektîñ qozğalısı dârînîñ eruîne âser etedî. Sûyıq dârîler asqazan-îşek sölînde tez erîp, denege tez sîñedî. Dârîler köbînese aş îşekte sîñedî. Aş îşektîñ negîzgî atqaratın qızmetî – qorektî sîñîru. Bûl organnıñ ûzındığı şamamen üş metr, diametrî tört santimetr boladı. Onıñ îşkî betînde villus dep atalatın talşıqtar bar. Bürlerdîñ üstîne mikrovillus dep atalatın odan da kîşkentay talşıqtar ornalasqan.

Hikmet İesî Alla Tağalanıñ aş îşektî osılay jaratuında ülken mân bar. Eger îşektî jazatın bolsaq 200 m2-qa teñ boladı. Al, bûl jâyt öz kezegînde sîñîru protsessîn jeñîldetedî. Atalmış talşıqtar îşek jasuşalarınan qûrılğan. Dârînîñ molekulaları bûl jasuşalardan ötîp, qıltamırlarğa baradı. Sosın qıltamırlardıñ jasuşalarınan ötîp, qanğa aralasadı. Îşek jasuşalarınıñ qabıqşasında aquız (protein) ornalasqan. Bûl aquızdıñ atqaratın qızmetî – jasuşağa kîrgen ziyandı zattardı îşektîñ îşîne kerî qaytaru.

Osılayşa ziyandı zattar îşektîñ sîñîrmegen basqa da zattarına qosılıp, deneden şığıp ketedî. Sol sekîldî keybîr dârîlerdîñ bîr bölîgî osı aquız tarapınan tosılıp, îşektîñ îşîne kerî qaytarıladı. Nâtijede dârînîñ boyğa sîñuî bâseñdeydî.

Bauır – dârînîñ ziyandı âserîn joiuşı organ

Îşektegî dârînî özîne tartıp alğan qan eñ aldımen bauırğa baradı. Bauır atqaratın köptegen mîndetterdîñ bîrî – denege kîrgen ziyandı zattardı tazartu. Sondıqtan îşekten kelgen zattar âuelî bauırğa jîberîlîp, sol jerde himiyalıq özgerîsterge ûşıraydı. Bauırdağı zat almasudıñ (metabolizmnîñ) bîr hikmetî – bûl protsess arqılı boydağı ziyandı zattar öz âserîn joyıp, deneden şığıp ketedî. Sol sekîldî dârîler de bauırdağı zat almasudıñ nâtijesînde zalalsızdandırılıp, boydan tazaradı.  

Köp dârîler bîr-bîrînîñ zat almasuına âserîn tigîzedî. Eger bîr dârînîñ zat almasuı tejelse, ol dârînîñ qandağı deñgeyî artıp, jağımsız âserînîñ köbeiuî mümkîn. Öytkenî, âr dârînîñ özîne tân jağımsız âserî boladı. Sondıqtan dârîlerdî qalay bolsa solay îşuge bolmaydı. Dârînîñ özîndîk jağımsız âserlerîne qosa, dârîlerdîñ özara ârekettesuî de ülken ziyan alıp keluî mümkîn.

Tağı bûdan basqa, keybîr qorekterdîñ zat almasuına türlî âserî bar. Mısalı, greyfrut dârînîñ zat almasuına kedergî jasağandıqtan, dârînîñ qandağı deñgeyî artıp, jağımsız âserge aparuı mümkîn. Al, brokkoli, qırıqqabat, otqa quırılğan et sekîldî keybîr azıqtar türlî dârîlerdîñ zat almasuın arttıradı. Söytîp, dârîlerdîñ qandağı deñgeyî tömendep, tigîzetîn paydası azaiuı mümkîn.

Sondıqtan ünemî dârî qoldanatın nauqas jandar atalmış azıqtarmen köp qorektenbegenî dûrıs. Zat almasudan aman qalğan dârîlerdîñ molekulaları müşelerdî qorekpen qamtamasız etetîn qantamırlarğa jîberîledî. Keybîr dârîlerdîñ bauırdağı zat almasu protsessî âr adamda ârtürlî jüzege asadı, yağni, zat almasu mölşerî ârtürlî. Sondıqtan bîr dârî keybîreulerde qajettî qan deñgeyîn qalıptastırsa, basqa bîreude bûl deñgeyge jetpeydî. Al, tîptî keybîr adamdarda kerîsînşe, qan deñgeyî artıp, ziyan beruî mümkîn. Sondıqtan dârînî dârîgerdîñ retseptî boyınşa îşu abzal.  

Öttîñ mîndetî

Bauır men öt qabınan şığatın sûyıqtıq öt dep ataladı. Öttîñ mañızdı rölî – qorektegî maylardı sîñîru, qorıtu. Öt maylardı ıdıratıp, maylardı qorıtatın enzimderge kömekşî boladı. Osılayşa maylar jâne mayda eritîn A, D, E, K sekîldî dârumender sîñîrîledî. Sol sekîldî asqazan-îşekte tolıq erîmey qalğan dârîlerdî erîtîp, sîñuîn jeñîldetedî. Ötke jüktelgen tağı bîr mîndet – qaldıqtardı boydan tazartu. Ötten ûltabarğa (on ekî elî şekke) qûyılğan artıq zattar qorıtu kanalımen sırtqa şığadı. Keybîr dârîler de osı jolmen sırtqa şığadı.  

Dârîlerdîñ aş nemese toq qarınğa qabıldanuı

Dârîlerdîñ jağdayğa qaray aş qarınğa nemese toq qarınğa qabıldanatını belîlî. Dârînî toq qarınğa qabıldau as qorıtu jüyesînde beleñ aluı mümkîn jürek aynu, auırtpalıq sezînu, qorıta almau sekîldî jağımsız âserlerîn azaytadı. Al, eger de tamaq keybîr dârîlerdîñ ağzağa sîñuîn bâseñdetetîndîkten onday dârîlerdî aş qarınğa qabıldau qajet. Dârîden keyîn bîrden as jeu aş qarınğa qabıldanğan bolıp eseptelmeydî. Sebebî, ekeuî asqazanda aralasıp ketedî. Dârî îşken soñ şamamen 60 minut tamaqtanbau kerek. Degenmen, dârînîñ aş nemese toq qarınğa qabıldanuı onıñ sîñîrîletîn mölşerîne qattı âserîn tigîzbeydî. Bîraq, aş qarınğa qabıldanğan dârî asqazanda ûzaq tûrmay, îşekke ötetîndîkten tez sîñîrîledî. Âsîrese, aurudı tez arada basu kerek bolğan jağdaylarda aş qarınğa îşu mañızdı.  

Dârînî qabıldağannan keyîn köbîrek su îşu onıñ tez ârî jaqsı sîñuîne ıqpal etedî. Keybîr dârîler jelatin îspettî zattardan jasalğan kapsulalardıñ îşînde boladı. Dâmî men iîsî jağımsız dârîlerdî adamdarğa osılay ûsınuğa boladı.

Sonday aq, eger dârî asqazanğa ziyanın tigîzetîn bolsa nemese asqazan qışqılı sol dârînî bûzatın bolsa bûnday dârîler asqazan qışqılına tözîmdî, bîraq îşekte eritîn kapsula halînde jasauğa boladı. Sondıqtan kapsula türîndegî dârîlerdîñ sırtın aşıp, îşîndegîsîn îşuge bolmaydı.

Soğan ûqsas keybîr tabletkalar da dârî molekulaları îşekke beyîmdep arnayı türde jasaladı. Bûnday dârîlerdî bütîndey îşu kerek. Âytpese âserî bolmaydı nemese kerîsînşe, ziyandı boluı mümkîn.  

Dârîlerdîñ qajet jerge jetkîzîluî

Qanğa aralasqan dârî molekulaları âuelî qan aynalımımen bükîl denege taraydı. Sosın qıl tamırlar arqılı dene müşelerîne ötedî. Alayda, dârîlerdîñ miğa jetuî qiındau. Öytkenî, ömîr üşîn öte mañızdı bûl organ denege sırttan keletîn türlî zattardıñ ıqtimal qauîpterîne qarsı erekşe qorğauğa alınğan. Midağı qıl tamırlardıñ denedegî basqa qıl tamırlardan ayırmaşılığı – tamır jasuşaları arasında bos orın qaldırmay jaratılğan. Bûl jasuşalar özara tığız ornalasqan.

Tağı bîr erekşelîgî: tamırlarınıñ sırtında basqa qıl tamırlardîkînen qalıñ qabıqşa bar. Soğan qosa bûl qabıqşanıñ aynalasında da tamırdı orağan ârtürlî jasuşalar bar. Osı jâne basqada sebeptermen dârîler miğa öte az mölşerde sîñedî.  

Dârî molekulalarınıñ âserî organdardağı retseptor (qabıldauşı) dep atalatın aquızğa qosılğanda bayqaladı. Ârbîr dârîge arnalğan bûl aquızdar jasuşanıñ qabıqşasında nemese îşînde ornalasqan. Keyde dârî molekulaları özîne tân emes basqa retseptorlarğa az mölşerde qosıladı. Bûl qosılu dârînîñ jağımsız âserîn tigîzuge alıp baradı.  

Denenîñ dârîlerden tazaruı

Dârîler bauır men büyrek arqılı boydan sırtqa şığarıladı. Bûl organdardıñ köptegen mîndetterînîn bîrî – qandı böten zattardan tazartu. Îşekte sîñîrîlgen zattar eñ aldımen bauırğa barıp, belgîlî bîr mölşerînîñ bauırda zat almastırılatını, al qalğanı basqa müşelerdî qorektendîretîn qan aynalımğa ketetînî jayında joğarıda aytqanbız. Qan toqtausız aynalğanı üşîn bauırdan ötken dârî molekulaları qayta qayta bauırğa aynalıp kele beredî. Bauırğa âr kelgen sayın bûl molekulalar zat almasuğa ûşıraydı. Zat almasudan ötken dârî molekulaları büyrekter arqılı deneden şığıp ketedî. Az mölşerî öt jolımen şığadı. Dârî molekulalarınıñ belgîlî bîr bölîgî ğana zat almasuğa ûşıramastan büyrekter arqılı deneden şığadı. Keybîr dârîlerde bûl öte köp kezdesedî. Bûnday dârîler büyrek jolımen şığadı dep aytıladı.  

Keybîr dârîler bauırda zat almasudan ötpeyînşe boydan tazartılmaydı. Öytkenî, zat almasu protsessî dârîlerdîñ boydan oñay şığıp ketuîn jeñîldetedî. Mûnday dârîler zat almasuğa ûşıramasa büyrekten süzîlgennen keyîn zârge ötpesten qaytadan qanğa baradı. Al bauırdıñ büyrektegî bûl protsesstî bîluî mümkîn emes. Demek, bauır men onıñ ârbîr jasuşası olarğa ükîm jürgîzetîn Qûdîret tarapınan tağayındalğan qızımetşîler. Bauır men büyrek boydağı dârînî tazalauşı müşe bolğandıqtan dârî molekulaları bûl organdarda köbîrek jinaladı. Sondıqtan atalmış müşelerde dârînîñ ziyandı âserlerî köbîrek bayqaladı. Sol üşîn qerek emes dârîlerdî paydalanudan aulaq boluımız kerek. Âytpese bûl müşelerdîñ saulığı bûzılıp, öz mîndetterîn atqara almaytın halge keledî.   Belgîlî bolğanınday asqazanımızdan îşekke deyîngî köptegen müşeler dârîlerdîñ denemîzdegî âreketîn özgertîp, osığan oray öz âserîn de özgertedî. Ağzamızda bolıp jatqan bûl protsessterdîñ ârbîrîn mûğjiza deuge boladı. Jaratılısımızdıñ osınday keremetîn körmesten mûnın barlığın soqır tabiğatqa, sebepterge, dârîger nemese dârîgerdîñ bergen dârîsîne baylanıstıru ülken qatelîk ekenî anıq. Derttî de dauanı da sınaq üşîn beretîn Alla. Auırğan adamnıñ mîndetî – dârîgerge baru, dârîlerdî uaqıtında qabıldau. Sonımen qatar, şipanı beretîn sebepter emes Alla ekenîn esten şığarmau

akikat.kz
date15.10.2016readCount3469printBasıp şığaru