Payğambar (s.ğ.s.) meditsinasında infektsiyalardan saqtanu joldarı

Tek mikroskoppen ğana körînetîn jâne ömîrge öte qaterlî auru türlerîne sebep boluı mümkîn mikroptarğa qatıstı key eskertpelerdî Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) hadisterînen kezdestîremîz. Âbu Mûsa âl-Âş'ariden (r.a.) riuayat etîlgen bîr hadiste Payğambarımız (s.ğ.s.): «Ümbetîme qater qılış pen obadan keledî» degen kezde bîr sahaba: «Ua, Rasulalla, qılıştı bîlemîz, al oba degen ne nârse?» – dep sûraydı. Payğambarımız (s.ğ.s.): «Közge körînbeytîn jın sekîldî dûşpandarımızdıñ astırtın ziyankestîgî. Bûlardıñ bârîne de şeyît sauabı jazıladı», – dep bûyıradı[1].  

Alla Elşîsînîñ (s.ğ.s.) jûqpalı aurulardan saqtanuda jeke bas pen qorşağan orta tazalığın saqtaumen qatar, basqa da türlî keñester bergen. Osı mâselelerdî nazarğa alıp payımdar bolsaq, mikroorganizmder jaylı alğaş tüsîndîrme jasağan Payğambarımız (s.ğ.s.) ekendîgîn bayqaymız. Ol obanıñ jay közge körînbeytîn ziyandı küşî barın, bîlînbey taraytının jâne aurudıñ etek aluın toqtatuda karantin qajet ekenîn atap aytqan. Bûğan qosa, Ol (s.ğ.s.) mûnday mikroptardıñ adam ağzasına sırttan jûğatının işara etîp eskertken.

ESÎNEGENDE AUIZDI QOLMEN JABU

Aua arqılı jûğatın auru türlerînîñ köbî ökpe dertterî bolıp tabıladı. Auadağı mikroptar tereñ tınıs alğanda, qolqağa jâne ökpege deyîn jetîp, dertke şaldıqtıradı. Payğambarımız (s.ğ.s.): «Kîmde-kîm esînese qolımen auzın japsın, öytkenî ziyandı nârseler auzına kîredî»[2], – dep bûyırğan. Esînegen kezde auadağı mikrobtardıñ kömekey bezînen ötîp, tınıs joldarına deyîn jetpeuî üşîn auızdı jabu kerek. Söytîp, üstîñgî jâne astıñğı tınıs joldarına jûğatın aurudıñ aldın alamız.

JÛQPALI AURUĞA ŞALDIQQAN ADAMNAN QAŞIQ BOLU

XIX ğasırda ğılımnıñ îlgerîluînîñ arqasında auadağı ûsaq tozañ men mikroorganizmderdî mikroskoppen köre alatınday mümkîndîkke qol jetkîzdîk. Sonıñ nâtijesînde nauqas pen basqa adamdardıñ arasın belgîlî dârejede ûzaq ûstau kerektîgî meditsinalıq ereje bolıp qalıptastı. Meditsina tarihında nauqas adamdarğa tım jaqındamau mâselesînde alğaş ret Payğambarımız (s.ğ.s.): «Alapeske şaldıqqan adamnan jırtqış hayuannan qaşqanday qaşıñdar (yağni qorğanıñdar). Alapes adam bîr jerge baratın bolsa, sender basqa jaqqa ketîñder. Alapeske şaldıqqan nauqasqa köp qaray bermeñder. Olarmen söylesken kezde de aralarıñda bîr nemese ekî nayza boyı qaşıqtıqtı ûstañdar»[3], – degen hadis şârîp arqılı eskertu jasaydı. Bügîngî künî meditsina mamandarı bûl qaşıqtıqtıñ 70-80 santimetrden kem bolmauına keñes beredî.  

KARANTİN

Adamzat tarihında ömîrge qauîp töndîrgen, jappay qazağa âkep soqtırğan oba, bezgek jâne basqa da keseldî dertterden milliondağan adam köz jûmğan. Ötken ğasırlardağı jalpaq jûrttı jaylağan îndet qasîretterî ürey tuğızğanı aqiqat. Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) bûğan qatıstı sözderîne nazar audaralıq: «Bîr jerde oba auruı şıqqanın estîseñder, ol jerge barmañdar. Eger bîr jerde oba dertî şığıp, sender sol jerde bolsañdar, aurudan qaşu üşîn basqa jerge şıqpañdar», «Obadan qaşqan adam soğıstan qaşqan adamday künâ jasağan sanaladı. Al, sabır etîp, oba şıqqan jerden ketpey ajal tapqan adamğa şâyît sauabı jazıladı»[4]. Payğambarımız bûl hadisînde karantinnîñ jay-japsarın üyretedî. Karantinnen qaşqan adamdı soğıstan qaşqan kîsîge teñep, aurudan saqtanbaudıñ  saldarı qanday bolatının adamdarğa eskertken. Alla elşîsî (s.ğ.s.) nauqas adamdardıñ keselîn sau adamdarğa jûqtırmau üşîn karantin jariyalauğa keñes bergenî sekîldî, auru maldardı da sau maldıñ qasına qosuğa tıyım salğan. Bîr hadis şârîpînde: «Auruğa şaldıqqan maldı ielerî sau maldıñ janına qosıp jürmesîn»[5], – dep bûyıradı. Îndet – artı ölîmge aparatın qauîptî dert. Oba, bezgek, qızılşa, şeşek, spid jâne basqa da keyînnen mâlîm bolatın jûqpalı aurulardıñ bârî îndet ataladı. Jûqpalı aurulardıñ qaysısına bolmasın Payğambarımız (s.ğ.s.): «Nauqasqa jaqındaudıñ qaupî zor»[6], – dep eskertedî.

ÂR QOLDIÑ ÖZ MÎNDETÎ BAR

Alla Elşîsî (s.ğ.s.) oñ qolın as îşumen taza nârselerge, al sol qolın dâret aluğa jâne las nârselerge qoldanatın[7]. Meditsina tarihına qaraytın bolsaq, ekî qoldıñ mîndetîn bölîp körsetken jalğız adam Payğambarımız (s.ğ.s.) ekenîn añğaruğa boladı. Bükîl las îsterde sol qoldı, taza îste bolsa, oñ qoldı qoldanuğa keñes beredî. Alla elşîsî tazalanğanda, kiîm kigende oñ jaqtan bastağandı ûnatatın[8]. Ağzağa qajetsîz nâjîs, zâr, qaqırıq, îrîñ, ter, mañqa sekîldî bılğanış nârsege nemese solar şıqqan jerdî tazalauda sol qoldı qoldanu abzal. Osı arqılı denenîñ taza jerlerîne kesel tudıratın mikroorganizmderdîñ janasuınan qorğanamız.

TÜŞKÎRGENDE AUIZDI BÜRKEU

Betî aşıq qalğan ıdıstağı tağamğa adamnıñ jötelîmen, tüşkîrîgîmen nemese şıbın-şîrkey yaki aua arqılı mikrob tüsuî ıqtimal. Âbu Ĥürayra (r.a.): «Payğambarımız tüşkîrgen kezde qolımen jâne kiîmînîñ bîr jerîmen auzın kölegeyleytîn jâne dausın bâseñdetuge tırısatın»[9], – deydî. Rasulallanıñ (s.ğ.s.) bûl âreketînîñ hikmetî aynaladağı adamdardı jûqpalı auru türlerînen qorğau bolıp tabıladı. Onıñ osı ilâĥi hikmetke say önegesî özîne uahi arqılı bîldîrîlgen.  

IDIS-AYaQTIÑ BETÎN JABIQ ÛSTAU

As pen suğa arnalğan ıdıs-ayaqtıñ jabıq jâne taza boluı da densaulıq tûrğısında öte mañızdı. Süyîktî Payğambarımız (s.ğ.s.): «(Keşke jatarda) esîkterdî bekîtîñder. Suı bar sabalardıñ auzın baylañdar. Bos ıdıstardı töñkerîp qoyıñdar! Idıs bos bolmasa, betîn jabıñdar jâne jarıqtı söndîrîñder! Öytkenî, ziyandı tîrşîlîk ielerî bekîtulî esîktî aşpaydı. Tışqannıñ özî-aq adam üyînîñ toz-tozın şığara aladı»[10], – degen. Onıñ (s.ğ.s.) bos ıdıstardı töñkerîp nemese betîn jauıp qoiuğa keñes beruî îşîne eşteñe kîrmesîn degenî. Üyde jöteletîn bîreu bolsa, aşıq ıdısqa mikrop jûğadı. Mûnımen qosa, üy januarları, şıbın-şîrkey jâne kemîrgîş jândîkter arqılı bakteriya jûğuın boldırmau üşîn as, su ıdıstarı jabıq tûrğanı abzal.  

AUZI TAR IDISTARDIÑ AUZINAN SU ÎŞPEU

Payğambarımız (s.ğ.s.) torsıq qûsağan auzı tar ıdıstıñ auzınan su îşuge tıyım salğan[11]. Su îşken adamnıñ üstîñgî jâne astıñğı tınıs joldarında infektsiya bolsa, mûnı ıdısqa nemese îşken suına jûqtıruı mümkîn.

ZÂRDÎ KİÎMGE JÛQTIRMAU

Payğambarımız (s.ğ.s.) kiîmderînîñ tazalığına asqan ûqıptılıqpen qaraytın. Zâr jâne qan sekîldî mikrobtar tez önîp köbeyetîn las nârselerdî kiîmge tigîzbeudî eskertken. Bîr hadis şârîpînde Alla Elşîsî (s.ğ.s.): «Kîmde-kîm dâret sındıru kezînde zârînîñ üstîne şaşıramauı üşîn jûmsaqtau jerdî tañdasın»[12], – degen.  

QANDI JERGE KÖMU

Mikroorganizmder köbeiu üşîn kömîrtek közî retînde polisaharid, may, protein, azot, ferment, kükîrt, fosfor, ottegî, sutegî, kaliy, magniy jâne temîr qajet etedî. Qan qûramında osı elementterdîñ bârî bolatındıqtan, onı meditsinada köptegen qorek şoğırın bayıtu maqsatında paydalanıladı. Mûnday jerdegî qan men mikrob âldeqayda oñay ârî tez köbeyedî. Ardaqtı Payğambarımız (s.ğ.s.) özînen qan aldırğan kezînde onı Abdullaĥ ibn Zübâyrge beredî. «Mûnı alısqa aparıp, adam, it-qûs timeytîndey jerge köm»[13], – dep bûyıradı. Alla Elşîsînîñ (s.ğ.s.) bûl keñesîndegî asıl maqsatı qannıñ mikroptardıñ köbeiuîne qolaylı orın ekendîgîne nazar audartıp, qan qûramında boluı mümkîn mikroorganizmderdîñ januarlar arqılı qorşağan ortağa taraluınıñ aldın alu bolatın.  

MAÑQA MEN QAQIRIQTIÑ KÖZÎN JOİu

Payğambarımız (s.ğ.s.): «Kîmde-kîm sîñbîrîp yaki qaqıratın bolsa, onı dereu joysın (yağni, kömîp tastasın), adamdardıñ denesîne jâne kiîmîne jûğıp ziyan tigîzbesîn»,[14] – dep bûyırğan. Tağı bîr hadisînde: «Köpşîlîk aldında qaqırıq şığarğan adam onı alaqanımen jasırsın, jerge kömsîn»,[15] – dep, qaqırıq pen mañqanı jerge kömuge keñes beredî. Bûl  adam men jan-januar baspaytın jer boluı tiîs. Mañqa men qaqırıqtıñ qûramında bolatın mikroorganizmderdîñ paydalı bakteriya jâne zeñ türlerîmen organikalıq qûrama zatqa aynalıp, zalalsız küyge keletîn jalğız jer topıraq bolıp tabıladı.  

BATPAQTI JERDÎ QÛRĞATU

Mi batpağı şıqqan jerdî bezgek sekîldî keybîr kesel türlerînîñ tarauına jol bermestey qalıpqa keltîru kerektîgîn mına hadis arqılı bîlemîz. Ayşa anamız (r.a.) Mekkeden Mâdinağa kelgenînde, Mâdina Arab tübegînîñ eñ bîr dert jaylağan jerî bolatın. Sondıqtan Payğambarımız (s.ğ.s.) Buthan oypatın qûrğatuğa keñes beredî[16].   Mikrobtar köp jinalğan nârselerdî jerge kömu jayında Ayşa anamız (r.a.) bılay deydî: «Payğambar adam boyınan şıqqan jetî nârsenî jerge kömuge bûyırdı. Bûlar şaş, tırnaq, aqqan qan, âyelderdîñ etekkîr matası, tîs, ûyığan qan, nârestenîñ joldası»[17]. Alla Elşîsî (s.ğ.s.) – qan men ûyığan qan, şaş pen tırnaq adamğa auru jûqtırğış ârî aşıq qalğan kezde adam men jan-januarğa keselîn tigîzer mikrobtardıñ köbeiuîne qolaylı qorektîk orın bolatındıqtan, onı jerge kömu kerektîgîn alğaş eskertken jan.

KÖPŞÎLÎK QOLDANATIN JERLERDÎ TAZA ÛSTAU

Âr-bîr mûsılman balası üyîn kîrşîksîz ûstaumen qatar, qorşağan ortanı da taza ûstauğa, su közderîn lastamauğa tiîs. Payğambarımız (s.ğ.s.) qorşağan orta tazalığına tiîsînşe köñîl bölgen. Mûsılmandar da ârdayım bûl eskertu, ûsınıstarğa say boluğa tırısqan. Ol (s.ğ.s.) ağaştıñ tübîne, köleñke, saya jerlerge, bûlaq közderîne, kölderge, jolğa, jan-januarlardıñ ûyasına, înîne dâret sındıruğa tıyım salğan.[18]  Alla Elşîsî (s.ğ.s.)  bîr jolı: «Lağınetke ûşırağandardan boludan saqtanıñdar» degende, sahabalar: «Olar qanday adamdar?» – dep sûraydı. Payğambırımız bolsa: «Köpşîlîk jüretîn jolğa, sayalı köleñkege, suğa jâne ağaştardıñ tübîne dâret sındırıp bılğaytındar»,[19]– dep jauap beredî. Demek, qoğamdıq orındardı tükîrîk, qaqırıq, mañqa, zâr jâne nâjîspen lastağan adamnıñ dünie men aqırette lağınetke ûşıraytındığı anıq. Raqım payğambarı adamdarğa ziyan tigîzer ne nârsenîñ dereu joyıluın qalaytın ârî mûnı imannıñ bîr bölşegî sanağan.

AURU JÛQTIRATIN JAN-JANUARDI JEKE ÛSTAU

Payğambarımız (s.ğ.s.) Mekke sekîldî ünemî qajılıq, umra sebebîmen köpşîlîk qauım jiılatın jerlerde auru jûqtıruı mümkîn januar türlerîn ûstaudı dûrıs körmegen.  Ol: «Añğa, malğa jâne egîn şaruaşılığına qajettî itten artıq it asıramañdar»[20], – degen.  

AS-AUQATTI DENSAULIQQA ZİYaNSIZ ETÎP DAYINDAU

Mal önîmderînen alınatın azıq-tülîk tolıq pîspese, adam ağzasın ulauı mümkîn. Tolıq pîspegen teñîz önîmderî, îşek-qarın, zâr şığu orındarı, şikî et önîmderîn paydalanu, jan-januardı ûstağannan keyîn qol jumau nemese mikrobı bar auamen tınıstau süzek, enterokolit, ökpe qabınuı, oba, limfadenit, brutsellez (sarıp), meningit sekîldî auru türlerîne sebep boladı. Bûl keselderden saqtanu üşîn Payğambarımız (s.ğ.s.) aytqanday, ettîñ bûzıluına jol bermey dayındau qajet. Ol (s.ğ.s.) soñğı qajılığında qûrban şalınğannan soñ: «Ua, Sâuban! Mına ettî bûzıp almay pîsîr»[21], – dep bûyıradı. Osığan ûqsas basqa da köptegen hadisterden añğarılatını, qorşağan orta men as-su mal men adamnan şıqqan bılğanışpen lastanbauğa tiîs, şoşqa etîn jeuge bolmaydı. Mînîs kölîgîne mîngen soñ kiîm men dene tazalanuı kerek.

MONŞA, HAUIZ SEKÎLDÎ KÖPŞÎLÎK PAYDALANATIN JERLERGE KÖÑÎL BÖLU

Monşa men hauız târîzdî adamdardıñ ortaq paydalanatın jerlerge zeñ keselî barlardı kîrgîzbeu kerek nemese onday nauqastar ol jerlerge barmauı tiîs. Sañırauqûlaqtar – keseldîñ em-domğa qarsılıq körsetuge beyîm türî. Olardı emdeu qiın. Nauqas emdelîp jazılsa da, qayta qozuı mümkîn. Payğambarımız (s.ğ.s.) zamanında Arab jerînde monşa joq bolatın. Bîraq Ol (s.ğ.s.) ğayıptan bergen bîr habarında bılay deydî: «Parsı jûrtı jaqında senderdîñ qol astarıña ötedî. Ol jaqta monşa dep atalatın üyler köresîñder. Ol jerge er azamattar âuret jerlerîn jappay kîrmesîn, al âyelderdî nauqas nemese bosanğan kezde bolmasa, jîbermeñder»[22]. Denî sau âyelderdîñ auru jûqtıruı mümkîn bolğandıqtan, monşağa barğanın dûrıs körmegen. Payğambarımız (s.ğ.s.) er kîsîlerdîñ monşağa bûtın jappay kîrmeuî kerektîgîn «Kîmde-kîm Allağa jâne aqıret künîne senetîn bolsa, monşağa jalañaş kîrmesîn»[23] degen hadisî arqılı bîldîrgen. Ortaq paydalanatın jerlerde âuret jerînîñ aşıluı keleñsîz jaylarğa sebep bolatındıqtan tıyım salğan.

Adamzat ardaqtı Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) ornatqan qağidaların ûstanatın bolsa, tarihtağı jûqpalı aurulardıñ eşqaysısı bolmas edî. Rasında, Düniejüzî densaulıq saqtau ûyımı da (DDÛ) tazalıq erejelerîn saqtau arqılı osınday nâtijege qol jetkîzuge bolatının aytuda. Öytkenî, İslammen kelgen erejeler taza ömîr süruge bolatının dâleldedî. İslam adamdardıñ ömîr süru ülgîsîn qalıptastıruşı dîn retînde kelgen. Bükîl adamzattıñ kîrşîksîz taza ortada ömîr süruge qaqısı bar. Dey tûrğanmen, ülken qalalarda ğûmır keşîp jatqan aqırzaman ümbetîn qiyametke deyîn qorğauşı meditsinalıq erejelerdî Payğambarımız egjey-tegjeylî tüsîndîrîp ketken ârî özî de sol jolmen ömîr sürgen.


[1] Âbu Dâuîd, Müsnâd.
[2] Âbu Dâuîd, Müslim, Müsnâd.
[3] Müsnâd, İbn-i Masâ, f. Kadir.
[4] Âbu Dâuîd, Müsnâd.
[5] Bûhari, Müslim, Âbu Dâuîd, Müsnâd, Faik.
[6] Âbu Dâuîd.
[7] Âbu Dâuîd.
[8] Bûhari, Müslim.
[9] Âbu Dâuîd.
[10] Bûhari, Müslim, Müfrâd.
[11] Buhari, M.Aliyâ, ân-Niĥayâ, ibn-i Kayim, Müsnâd.
[12] Gümüşhanâui, Nesimi.
[13] Kûbra Hakim, Kâşfül ummal, F. Kadir M. Aliyâ.
[14] Müslim, Bûhari, Müsnâd, Nâsâi.
[15] Bûhari, Müfrâd, Müslim, Nâsâi.
[16] Bûhari, Müslim, Darimi, Majâ, K. Ummal, Ramuz, L. Ukul.
[17] J. Sagir, F. Kadir, Kânzul Ummal.
[18] Müslim, Bûhari, Âbu Dâuîd.
[19] Müslim, İbn Mâjâ, M. Zâuaid, Faik.
[20] Bûhari, Müslim.
[21] Müslim, Âbu Dâuîd, S. Kübra, K. Ummal.
[22] S. Kübra, İbn Mâjâ, Bağdadi.
[23] Bağdadi, Nâsâi, Müsnâd.

akikat.kz
date05.10.2016readCount15539printBasıp şığaru