Halal men haram astıñ meditsinadağı ornı

Halal jâne haram – barşa mûsılman qauımınıñ kündelîktî tûrmıs-tîrşîlîgîne  qatıstı şariğat şeñberîn qamtitın tek İslam dînîne tân ûğım.

Mûsılmanğa tân halal tağam Qûran Kârîmde anıq aytılıp, şariğatımızben bekîtîlgen. Sondıqtan qanday jağday bolmasın, ârbîr mûsılman halal men haramğa köñîl böluge mîndettî. «Halal» terminîn qazaq tîlîne audarğanda «rûqsat etîlgen», «adal», «taza», «şariğat boyınşa jasauğa boladı» degen mağınalardı bîldîredî. Al, şariğat şeñberînde naqtı tıyım salınğan, adam densaulığına ziyan keltîretîn, qoğamğa da ülken zardabın tigîzetîn las zattar men âreketter haram bolıp esepteledî.

Dînîmîz tıyım salğanı üşîn keybîr januarlardıñ etterîn jeuge bolmaydı. Ârine bûl tıyımdarda köptegen hikmetter bar. Mûsılmandar bûl hikmetterdî bîle bermese de dînnîñ tıyım salğan nârselerîn jasamau kerek. Alla Tağala «Mâida» süresînîñ 3-ayatında: «Senderge: Ölekse, aqqan qan, doñız etî jâne Alladan basqanıñ atınan bauızdalğan mal aram etîldî. Buınıp, ûrılıp, qûlap, süzîlîp ölgen maldar jâne jırtqış (añ, qûs) jegen mal aram. Bîraq (janı şıqpay) bauızdalğandarı basqa», – dep ükîm ete otırıp, jeytîn etîmîzdîñ qaysısı adal, qaysısı aram ekenîn atap körsetedî.

Bûl ükîm kezînde Mûsa (ğ.s.) ümmetterî iaĥudiler men İsa (ğ.s.) ümmetterî hristiandarğa da berîlgen bolatın. İaĥudiler bûl ükîmdî âlî de ûstap keledî. Al hristiandar Înjîlde jazılğan (Qos zañdılıq 14:8): «Al, doñız aşa tûyaqtı bolsa da, küyîs qayırmaydı. Ol sender üşîn taza (halal) emes, onıñ etîn jemeñder jâne olardıñ ölîgîne jolamañdar!» – degen Alla Tağalanıñ bûyrığın târk etîp, «amandıqtı qamtamasız etudî» ûmıttı.

Azıqtardıñ adamğa jaqsı nemese jaman âserî bolatını sözsîz. Anası jaman bolğan nemese jaman âyeldîñ sütîn emgen bala da jamanşılığınıñ âserîn aladı. Düniesîn jâne aqıretîn oylaytın adam dînîmîzdîñ halal degen nârselerîn jep, haram degen nârselerînen tıyıluı kerek.

Halaldıñ qoğam üşîn atqaratın qızmetterî köp. Ekonomikalıq salada da, densaulıq saqtau salasında da, âr adamnıñ jeke gigienasınıñ saqtaluı men ruhani tazalıqtıñ sebepşîsî retînde halal önîm köp röl atqaradı. Qazaq «tânî saudıñ janı sau» nemese «as – adamnıñ arqauı» dep beker aytpağan. Adam densaulığına âser etetîn âleumettîk faktorlardıñ  50%-ı tamaqtanu, 20%-ı qorşağan ortanıñ âserlerî, 20%-ı tûqım qualaytın qasietter, tek 10%-ı ğana densaulıq saqtau jüyesînîñ jûmısına baylanıstı. Eger adam densaulığına âser etetîn bükîl faktorlardıñ jiıntığın alsaq, sonıñ 35%-ı tamaqtanudıñ ülesîne tiedî eken. Sondıqtan âr adamnıñ densaulığı onıñ tamaqtanuına tîkeley baylanıstı.

Adam tîrşîlîgînîñ közî, ömîrînîñ jalğastıruşısı, al keyde ömîrîn toqtatuşı ajal közî de osı as. Düniejüzîlîk densaulıq saqtau ûyımınıñ mâlîmetîne qarağanda, 65 jasqa deyîngî ölîm-jîtîmnîñ teñ jartısı dûrıs tamaqtanbaudan tuındağan aurularmen baylanıstı. Ûzaq ömîr süru üşîn, sonday-aq jas ûrpaqtıñ dûrıs damıp, ösuî üşîn tiîmdî tamaqtanudıñ jâne azıq-tülîktî ziyandı kompanentterden qorğaudıñ mañızı erekşe.

Mûsılmandardıñ haram etînen bas tartuın, Alla âmîrîne boy ûsına otırıp, öz densaulığına jasağan qamqorlığı dep payımdağan jön.

Meditsina ğalımdarınıñ jazbalarına süyensek, doñız öte las hayuan. Ârî etînîñ qûramında barlıq mineraldıq zattar men vitaminder salıstırmalı türde öte az mölşerde ğana kezdesedî. Mañızdı beloktar, vitaminder men makroelementterdîñ mölşerî mardımsız. Doñız etînde bastan ayaq tek bîzge kereksîz zattar bar, tîptî kereksîz ğana emes, öte ziyandı zattar bar.

Ûzaq uaqıt jüyelî türde paydalanu immundıq reaktivtîlîktîñ tömendeuîne alıp keledî. Ol ağzanıñ spetsifikalıq jâne beyspetsifikalıq immunitetînîñ tömendeuînen körînedî jâne mûnday ağza âr türlî auru-sırqauğa beyspetsifikalıq qabınularğa, qaterlî îsîkke beyîm keledî.

Doñız etîn jeuden payda bolatın tağı bîr auru - trihinellez. Statistikalıq derek boyınşa trihinellez auruımen 28 mln. adam auıradı, sonıñ 21 mln. AQŞ - ta tûradı eken. Bûğan qosa Amerikada bûl dertke şaldığuşılar sanı jıl sayın 350 mıñ adamğa artuda.

Adamnıñ biologiyalıq ömîr süru ûzaqtığı şamamen 150 jıl. Doñız etîn tağamğa paydalanbaytın Kavkaz, Türkiya, keybîr islam memleketterî osı körsetkîşke jaqındaydı.

Dûrıs bauızdalmağan maldıñ etî de densaulıqqa ziyan. Al azıq retînde paydalanatın januarlardı elekr togımen öltîru ettîñ sapasına nûqsan keltîredî. Mûnday âdîspen maldı jansızdandırğanda mal denesînen qannıñ bîrkelkî ağıp ketuîne kedergî boladı jâne qan ağzadan tolıq şıqpay qaladı. Osınıñ nâtijesînde âsîrese îsîk auruların tudıratın kontserogen saqtalıp qaladı, bûl adamnıñ densaulığına öte qaterlî. Bûl şariği mal soiu şarttarına qarsı keletîn jağday. Bûlardıñ bûl dünienîñ özînde de jûrtqa tigîzer kesîr-kesepatı ûşan-teñîz. Sondıqtan dînîmîzde mûnday las âreket tıyım salınğan.

«Köbî haram nârsenîñ azı da haram» degen qağidağa say, satılımdağı sıra men şampandardıñ da haramdığın bîlgen jön.

Alla elşîsî (s.a.s.) bîr hadisînde: «Ağzada bîr kesek et bar. Eger ol sau bolsa, ağza da sau boladı, bûzılsa, ağza da bülînedî. Ol – jürek» degen eken.

Ardaqtı Payğambarımız (s.a.s.) bûl arqılı talay hikmettî bîrden qamtığan. Tân saulığı jürektîñ dûrıstığına baylanıstı. Bûğan anatomiya jâne meditsina ğılımdarı tûrğısınan qarağanda da qayşılıq joq. Adam ömîrînîñ sırtqı körînîsînîñ bastau közî – jürektîñ saulığı. Osı bîr mağınası tereñ sözînen bîrqatar tüyîn jasauğa boladı. Bîrînşîden, jürekten qantamırlar arqılı dene müşelerîmîzge aydalatın qan adal, taza astan quat alsa, sau jürek jaqsı jûmıs îsteydî. Ârî osınday sau jürekten bükîl dene müşelerîmîzge aydalatın qan arqılı ağzamızdıñ da aman-sau boluın qamtamasız etemîz. Kerîsînşe, jürekten dene müşelerîmîzge nâjîs qan aydalatın bolsa, jürektîñ qızmetî bûzılıp, sırqattanadı. Jürek sırqat bolsa, odan tûla boyımızğa aydalatın qan arqılı basqa da ağzalarımız sırqattanadı.

Sol siyaqtı Siriya meditsina universitetînîñ bîr top ğalımdarı 3 jıl boyı zerttep, «bissimilla» aytılıp soyılğan maldıñ etî men aytılmay soyılğan maldıñ etînde ülken ayırmaşılıq  barın anıqtadı.

Zerthana jetekşîsî professor Halid Halavenîñ moheet.com saytına bergen sûhbatında: «Bismilla aytılmay soyılğan mal men qûs etînîñ qûramınan ûyığan qan, köbeyuge beyîm bakteriya men mikrobtar köp tabıldı jâne et tez bûzıldı, kelesî ette onday jağday kezîkpedî» deydî.

Zertteuşîlerdîñ üş jıl boyı zerthana üzdîksîz jûmıs jasap, aşqan jañalığı köptegen meditsina ğalımdarın tañğaldırdı.

Şam qalasında ötken resmi tanıstıru üstînde zertteu tobınıñ basşısı doktor Abdulkadir Dirani: «Qûran Kârîmdegî «Allanıñ atı atalmay soyılğan maldıñ etîn jemeñder» degen ükîm men «bismillanıñ» hikmetî menî osınday tâjîribe jasauğa itermeledî. Üş jıl boyı üzbey jasağan jûmıstıñ nâtijesî belgîlî boldı. Alğaşında ârîptesterîmnîñ özî bûğan salqın qaradı. Soñınan tañğalarlıq zertteu nâtijelerî şığa bastağan soñ bârînîñ qızığuşılığı oyandı» dep qorıtındılaptı.

Halal degennîñ özî bîr ülken ğılım. Jalpı halal mâselesî dînge tîkeley qatıstı. Sebebî bügînde barlıq ğılımnıñ atası – Qûran Kârîm. Onda barlığı jazılıp qoyğan. Meditsina da sonıñ îşînde.

Şarani degen ğalımnıñ mınaday bîr sözî bar. «Bîz ğılımi zertteu jasadıq, sonda bayqağanımız, halal jegen adamnıñ ûyqısı sergek bolıp, ğılım-bîlîmge qûştarlığı artadı eken. Al aram jegen adamnıñ bükîl ağzası aramdıqtı talap etîp tûradı. Sondıqtan ol bos uaqıtında aram îs jasap qoymas üşîn Alla Tağala oğanda jeñîldîk jasap, köp ûyqı berîp, maubas etîp qoyadı eken. Az künâ jasasın dep. Sebebî künâ tübî – baqıtsızdıq», – degen. Sol sebeptî de halal-haram mâselesîn tereñnen qarau kerek.

Bîrde Frantsiya elşîsînîñ orınbasarına mınanday sûraq qoyılğan eken: «Sîzder mûsılman emessîzder, europalıqtarğa jatasızdar, üşînşî dârejelî Âlemdîk halal standartında tûrsızdar. Endî ekînşîsîn almaqşısızdar, tîptî Emirattı ozuğa aynaldıñızdar. Sonda ne sebeptî halal mıqtı damıp jatır?» Sonda ol: «Bîz qorqınış gormondarınan qorqamız. Bîzde köptegen köpşîlîk tamaqtanatın orındarda maldı elektr togımen öltîredî. Ol ettî jegen adamdardıñ tüngî ûyqısı tınış bolmay, dûrıs demala almaydı. Sebebî soyılğan maldıñ ağzasındağı qorqınış gormondarı tamaqtanğan adamnıñ boyına taraydı. Sodan barıp, tün ûyqısınan şoşıp oyanatındar köbeyîp ketken. Al halal soyılğan malda qorqınış gormondarı qalmaydı, ârî etî tâttî. Sol sebeptî bîzde halalğa sûranıs artıp otır» – degen.

Ârine, qazîrgî uaqıtta âlem boyınşa közî aşıq halıqtardıñ taza (halal) tağamğa degen sûranıstarınıñ artuına bîrden-bîr sebep, şet elderden ağılıp kelîp jatqan kümândî, zararlı azıq-tülîkterdîñ adal-aramın ajıratu qiındıqqa soğatındığında bolıp otır.

Haram-halal mâselesînde qara qıldı qaq jaratınday asqan mûqiyattılıq tanıtqan ardaqtı Payğambarımız (s.a.s.) bîr hadisînde: «Halal men haram belgîlî. Alayda, osı ekeuînîñ arasında keybîr kümândî nârseler bar. Adamdardıñ köpşîlîgî osınıñ ara jîgîn ayıra almaydı. Osı kümândî nârselerden boyın aulaq ûstağan jan dînîn, ar-namısın saqtap qaladı», - degen.     

Bûl hadis halalğa şaqırudıñ, haramnan aulaq boludıñ jâne şübâlî nârselerden bas tartıp, dîn men abıroydı saqtau bîrînşî kezektegî amaldardıñ bîrî ekenîn aytuda. Sonday-aq, adamda jaman pîkîr tudıratın jâne saqtanudı kerek etetîn nârsege ûstamdılıq körsetu qajettîgîn qaperge saladı.

Kezînde Toni Bler Jenevadağı bîr halıqaralıq jiında: «Bîzge endî gendîk modifikatsiyanıñ betîn aşatın uaqıt jettî. Onı bîz bioterrorizmnen jappay qırıp-joyatın qaru retînde ataytın uaqıt jettî» degen edî. Bügîngî tañda sol nârse jüzege asırılıp jatqanına özîmîzdîñ de közîmîz jetîp otır. Şet elderden, tîptî elîmîzdîñ özînde öndîrîlîp jatqan önîmderdîñ qûramında, jaña tehnologiyanıñ kömegîmen tekserîsten ötkîzu barısında tabılıp jatqan adamnıñ ağzasına kerî âser tigîzetîn ziyandı ulı komponentter adamdardı tañğaldırıp, tolqıtuda. Sondıqtan da, dünie jüzî boyınşa, tîptî mûsılman emes halıqtardıñ arasında da halal önîmderge degen sûranıs künnen künge artıp keledî.

Alla Tağala adamzatqa raqımın jaudırıp, aram men adaldıñ arajîgîn körsetîp berdî jâne adamnıñ tânî men janına zararı timeytîn taza rızıq nesîbelerden paydalanudı bûyırdı. İslam şariğatı adam densaulığına, ömîrîne qauîp töndîretîn nârselerdî paydalanuğa qatañ tıyım salğan. Alla Tağala Qûran Kârîmde bılay deydî: «Öz-özderîñdî öltîruşî bolmañdar, rasında, Alla senderge meyîrîmdî» (“Nisa” süresî, 29 ayat).

Alla elşîsî (s.a.s.) bîr hadisînde aytadı: «Özîñe de, özgege de ziyan tigîzuîñ bolmaydı!» (Ahmad 5/326, İbn Maja 2340, at-Tabarani 1/163)

İmam İbn Hâzm (r.a.) bılay degen: «Densaulıqqa ziyanı timeytîn nârselerdî jeuge rûqsat etîledî, al densaulıqqa ziyanı tietîn nârselerdî îşîp-jeuge tıyım salınadı!» (“âl-Muhallya” 7/430).

«Densaulıq – zor baylıq» demekşî, ârbîr adamnıñ bûl düniedegî qazınası, Allanıñ amanatı, ol – densaulığı. Al tânnîñ saulığı boyğa taraytın asqa baylanıstı bolğandıqtan îşetîn asımızğa barınşa mûqiyat boluımız kerek. Âsîlînde, Alla Tağala bîzge bergen dünienîñ îşînde halal nârseler köp. Al, haram zattar öte az. Demek, bîz halal şeñberînde öz pendelîk qajettîlîgîmîzdî qanağattandıra alamız. Boyımızdı harammen ulauımızğa eşbîr sebep joq.

Osınday tazalıq pen adaldıqtı bîzge ayqındap bergen, meditsinalıq zertteuler nâtijesînde dâleldengen haq dînîmîzdîñ ükîmderîne qûlaq asu, yağni, haramğa aparatın barlıq joldardı bekîtu jâne haramğa jeteleytîn amaldardan saqtanu barşa iman etken, Rabbısınıñ razılığın közdegen mûsılmandardıñ mîndetî. Bûl dînîmîzdîñ talabı, tânîmîzdîñ tazalığı üşîn qajet.

Beybît Mırzageldiev
date08.07.2016readCount4530printBasıp şığaru