İslam jâne meditsina

Meditsina tarihınıñ tüp-tamırı 5000 jıl Mesopotamiya men Mısır mâdenietterîne deyîn jalğasadı. Europa âlî dami qoymağan şaqta İslam âlemî ğılım men önerde altın dâuîrge qol jetkîzîp, Qıtay men Ündîstan, batısta Europamen qarım-qatınasta bolğan. Arab tîlî keñ aymaqta qoldanısqa ie bolıp, ğılımnıñ ortaq tîlîne aynaldı. Mûsılman ğûlamalar matematika, fizika, astronomiya, optika, himiya, meditsina men dârîhanalıq salalarda tañğalarlıq biîk deñgeyge jettî.

Hristian dînî alğaşqıda ğılım men meditsinağa qarsılıq bîldîrse, islam dînî ğılım îzdenu – qûlşılıq dep ûğıp, ğılım salaları – Allanı tanıtatın dâlelder dep oğan qoldau körsettî. Köptegen ayattarı arqılı Qûran adamdı tabiğattı zertteuge qûlşınıp, ondağı astarlı hikmetterdî köre bîluge şaqırdı.

Europada orta dâuîrde jalañaştıq ne denenîñ jalañaştanuına qatıstı ne nârse bolsa da azğındıq dep qabıldağandıqtan şeşînu ne şomılu künâ bolıp sanalatın. Sol uaqıtta Frantsiyağa jolı tüsken mûsılman sayahatşısı Tartusi kiîmderî endî kiiuge kelmetîndey îrîp ketkende ğana ondağı halıqtıñ sol kiîmdî şeşetîndîgîn jazğan. Europada tazalıq talabı qarapayım gigienanıñ bolmauı – boy dâret-ğûsıl qûynudı dîni mîndet retînde qabıldağan mûsılmandardı qattı tañğaldırdı.

1163 jılı Papa Aleksandr III dûğa oquğa köp uaqıt jîbergenşe, emdeumen aynalısu üşîn köbîrek uaqıt jûmsaudıñ anağûrlım tiîmdî ekendîgîne poptardıñ nazarın audarumen boldı.

Alğaşqı sauıqtıru emhanası 707 jılı Şamda aşıldı. Ol Türkîstannan Andalusiyağa deyîngî mûsılman elderîne tez taradı. X ğasırda Qûrtubada 50 emhana jûmıs îstegen. Şâkîrtter tanımal dârîgerlerdîñ baqılauında jûmıs îsteu üşîn Tunisten İranğa, Kaspiy teñîzînen Kairge deyîn jol jüretîn. Alğaşqı Europa emhanaları bolsa 1224 jılı Paduada, 1224 jılı Napoliy men Parijde, al 1254 jılı Andalusiyada salınğan.

Orta şığısta krest jorıqtarına qatısqan âskerler mûsılman emhanaların köp körgen. Solarğa elîktep saluğa 500 jıl uaqıt qajet boldı.

Mûsılmandar âlemdîk saudağa qattı ıqpal jürgîzîp tûrğan şaqta mûsılman elderîne türlî memleketterden köptegen ösîmdîk türlerî jetkîzîletîn. Alğaşqıda dârîgerler arnayı dârîlerdî özderî jasaytın. Keyînnen ol sala jeke basına damıp, 754 jılı Bağdatta tûñğış dârîhana aşıldı.

Qısqaşa aytqanda, ğılımnıñ köptegen salalarımen qatar meditsina men dârî jasau salasında da mûsılman ğalımdarınıñ batıstıqtarğa jol aşqanı şındıq. 

Fernand Grenadr, nemîs zertteuşîsî
date08.04.2016readCount3100printBasıp şığaru