Aşıq-şaşıq kiînu qaterlî îsîkke sebep
Ашық-шашық киіну қатерлі ісікке себеп

Köptegen psiholog mamandar adamnıñ kemeldîkke jetu joldarı bîrneşe kezeñderge bölînedî dep esepteydî. Adam damuınıñ ârbîr kezeñînde naqtı qajettîlîkter tuındaydı. Eger sîz osı qajettîlîkterdîñ dûrıs orındaluın qadağalamağan bolsañız, "jeke tûlğanıñ damuında toqırau boladı", yağni, adamnıñ jeke tûlğası jetîlmeydî, ol belgîlî bîr damu satısında "qatıp qaladı". Adam öz qajettîlîkterîn adal jolmen qanağattandıra almasa, onda ol ömîrînîñ soñına deyîn sonıñ ornın toltıru üşîn ûmtılatın boladı.

Bûl kezeñde ûldar köbîrek belsendî âreket etedî jâne olar özderînîñ  artıqşılıqtarın  körsetuge tırısadı. Qızdar köbînese qorşağan ortanıñ nazarın özderîne audarğısı keledî. Atalmış kezeñnîñ negîzgî belgîsî qızdarda âdemî kiîm kiiu men kosmetikanı qoldanumen erekşelenedî.  Qızdar men âyelderdîñ köpşîlîgî osı kezeñde tınış, bîrqalıptı ötedî jâne "adamdıq tûlğanıñ kemeldenuî men jetîlu" kezeñîne bîrtîndep qadam basatının atap ötken jön. Sol üşîn olar özderînîñ sırtqı beynesîn bezendîru üşîn quatı men energiyasın jûmsay bermeydî, kerîsînşe, jeke tûlğasın, otbasın, qoğamdı damıtuğa özderînîñ moraldıq jâne fizikalıq qabîletterîn şıñdaydı.

Belgîlî  sebeptermen öz jûbaylarınıñ nazarın audara almağan âyelder, qanday da bîr jolmen özîn körsetu üşîn özderînîñ "âsemdîgîn"  jalpınıñ nazarına ûsınu arqılı qoğamda bar ekendîgîn, ornın körsetuge tırısadı. Bûl âreket âyel bolmısınıñ bûzıluına, tûlğasınıñ tömendeuîne âkep soqtıradı. Psiholog Şahriyar Ruhani osı turalı bılay dep tüsînîk beredî: "Köp jağdayda jûbaylarınıñ jetkîlîksîz nazarı qoğamda âyeldîñ jeke tûlğasınıñ bûzıluı men târtîpsîzdîkke baruına  âkep soqtıradı". Jazuşı tağı da bılayşa tolıqtıradı: "Keybîr âyelderdîñ öz tür-sipatına degen şekten tıs köñîl böluî men özgenîñ nazarın özîne audaruğa degen talpınısı olardıñ moraldıq qasietterînîñ jetîspeytîndîgîn körsetedî".

Zertteuge qatısqan Prinston universitetînîñ tülegî Mina Sikar erler  jabıq kiîmdî âyelderge aşıq kiîmdî âyelge qarağanday, qaramaytındığın tîlge tiek etedî. Psiholog Siuzan Fiskenîñ pîkîrînşe, erler tolıqqandı  jabıq kiîngen âyelderdî tâuelsîz ârî salmaqtı dep qabıldaydı. Âyelderdegî köp jalañaştanu, âdette qaterlî îsîkpen ayaqtaladı. Mûnday tûjırımğa kelgen "Strestîñ  psihologiyalıq antropologiyası" attı monumentaldıq zertteudîñ avtorı, ataqtı dârîger, akademik Leonid Kitaev-Smık boldı.

Dârîgerler qaynağan ıstıq künde bastı mîndettî türde bîr nârsemen jabu kerektîgîn ûsınadı. Mâselen, kepka, panama, qalpaq nemese oramal. Eger adam ıstıq künde basın aşıq ûstasa, kün sâulesînen köp ziyan şegedî. Kün közînen bastı ğana emes, şaştı ta qorğamasa, ıstıq pen radiatsiyalıq sâuleler olar üşîn qauîptî bolıp tabıladı. Joğarı temperaturanıñ âserînen şaş aytarlıqtay ılğaldılığın joğaltıp, tez kebuge beyîmdeledî. Ultrakülgîn sâuleler şaştıñ joğarğı qabatı - kutikulanı bûzadı. Zaqımdalğan kutikula tolıq qorğanış funktsiyasın atqara almay, şaş qattı bolıp, ikemdîlîgîn joğaltıp, tez ûştaladı. Sonday-aq ziyandı kün sâulesînen terînî qorğaytın tabiği matalardan jasalınğan jâne denenî salqındatu üşîn aua ağının erkîn ötkîzetîn, denege jabıspaytın kiîm türîn tañdau kerek. Tar kiîm kerîsînşe denenî qızdıradı. Künnîñ astında aşıq jüru gipertermiyanı tuğızadı. Sonımen qatar, kün sâulesînîñ ziyanı terînîñ merzîmînen bûrın qartaiuına alıp keledî.

Dârîgerler tar şalbar men jabısqan tar koftanıñ densaulıqtıñ bûzıluına bîrden-bîr sebep bolatındığın  basa aytadı.  Mısalı,  kiîmnîñ îştî qısuınan dem alu barısında diafragmanıñ tolıqqandı tüsuîne kedergî keltîredî ârî ökpenîñ giperventillyatsiyasın tuğızadı. Ökpenîñ  giperventillyatsiyası - bûl şamadan tıs jıldam nemese tereñ dem alu. Mûnday tınıs alu öz kezegînde bas aynalu, âlsîzdîk, entîgu siyaqtı jâne basqa da belgîlerdî tuğızadı, qandağı ottegî men kömîrqışqıl gazı balansınıñ bûzıluına âkeledî. Tar şalbar kiiudîñ tağı bîr jağımsız saldarı - qıjıldı tudıru. Onıñ sebebî qısımnıñ âserînen asqazan qışqılı öñeşke köterîledî. Tar jağalı jeydeler men vodolazkalar  moyın arteriyasın qısadı jâne közîşîlîk qısımdı joğarlatadı. Bûl glaukomanıñ payda bolu sebebîn tuğızadı. Glaukoma – közdîñ îşkî qısımınıñ joğarı köterîluînen bolatın sozılmalı köz auruı.

Sondıqtan âyelderdîñ jabıq kiînuî bögde közderden ğana qalqan emes,  qoğamdağı erlerdîñ de terîs jolğa tüspeuîne negîzgî sebep bolıp sanaladı. Küllî âlem özîne tân jamılğısımen oranğan, ağaştar japıraqtarımen sândî, jerdîñ özî atmosfera men azon qabattarımen qaptalğan, noutbuktî arnayı çeholmen qaptaymız, qılış bolsa, qınapta saqtaladı. Al qabı joq nârselerge qarañız, jemîster bolsa, bîrden şîridî, tüsterîn özgertedî, zattarımız bolsa, sırtın bes elî şañ-tozañ basadı. Al, endî osılay bol tûra, sanası bar adam qalayşa jartılay jalañaş küyde jüre aladı. Olay bolsa, sîz de sol kereksîz zattarday özîñîzge şañ-tozañnıñ qaptağanın qalaymaytınıñız anıq. Endeşe, Allanıñ asıl bûyrığın maqsat etken âr âyel tûlğası da sırt közden jasırın bolıp, özîn âsem jabıq kiîmmen âsemdeuî tiîs.


 
Meruert Baqdâuletqızı
date20.08.2015readCount6667printBasıp şığaru